Ηρακλής Ρεράκης, Καθηγητής ΑΠΘ,Πρόεδρος της Πανελλήνιας Ενώσεως ΘεολόγωνΟ Γεννάδιος Σχολάριος, ένας από τους πλέον πνευματικούς ανθρώπους την περίοδο της Αλώσεως στην Κωνσταντινούπολη, λίγο πριν την Πτώση της, το 1452, βλέποντας ότι το τέλος εγγίζει, είχε αναρτήσει στην πόρτα του κελιού του μια επιστολή, στην οποία επισήμαινε στους Ρωμιούς τα εξής: «Άθλιοι Ρωμαίοι, πλανηθήκατε και απομακρυνθήκατε από την ελπίδα στον Θεό, ελπίζοντας στη δύναμη των Φράγκων και μαζί με την Πόλη, που πρόκειται να χαθεί, θα χάσετε και την ευσέβειά σας».
Με αυτά τα λόγια του, είναι βέβαιο ότι ζητούσε από τους ομοεθνείς του να διατηρούν την πίστη και την ευσέβειά τους στον Θεό και να μην επιτρέψουν ποτέ να σβήσει από τη Μνήμη τους η Βασιλεύουσα των Πόλεων και το αιώνιο διακριτικό της Σύμβολο, η Αγία Σοφία.
Με βάση αυτή τη συμβουλή, η Πόλις όντως εάλω, αλλά ο πνευματικός της σπόρος βρίσκεται στις ψυχές όλων των αληθινών Ορθοδόξων και δεν πρόκειται ποτέ κανείς να μπορέσει να τον ξεριζώσει.
Τα όσια και τα ιερά του γένους, που για τόσους αιώνες δημιούργησαν μια πολλή ισχυρή πνευματική και ηθική ικμάδα μέσα στις ψυχές, έχουν φυλάξει, μέσα στη διαχρονική συνείδηση και μνήμη των Ρωμιών, τον «κόκκο του σίτου», που βρίσκεται μέσα τους και προσδοκά να ανοίξει, με φόντο την Ανάσταση.
Η πτώση της Κωνσταντινουπόλεως, αποτέλεσε και αποτελεί μια πνευματική δοκιμασία για τον Ελληνισμό, μέσα στην οποία αντιπαλεύει ο θάνατος, η φθορά και η λήθη, με την τη Ζωή, την Ανάσταση και την α-λήθεια.
Σε αυτήν την ιστορική πάλη, δοκιμάζεται, μυστικά, από τη μια μεριά, η δύναμη και η διάρκεια του πνευματικού πολιτισμού και της παραδόσεως των Αγίων και της Αγιότητας και, από την άλλη, η πανίσχυρη υλιστική πανοπλία και οι οργανωμένες κοσμικές δομές, που την υπηρετούν.
Μέσα από μια ιστορική ματιά διακρίσεως, η Πτώση της Πόλεως αποτελεί μια διαχρονική αφετηρία μετάνοιας και πνευματικής ανάνηψης, για όλα τα εκούσια ή ακούσια αμαρτωλά πάθη, που μόλυναν και έφθειραν, στη ροή του χρόνου, τους Χριστιανούς της Βασιλεύουσας.
Μεταξύ όλων των άλλων, δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι ένα κομμάτι των Ρωμιών, 15 χρόνια πριν την Άλωση, αρνήθηκε, στη Σύνοδο της Φεράρρας – Φλωρεντίας, την ορθόδοξη πίστη του και ασπάστηκε τον Ρωμαιοκαθολικισμό, με όλα τα παρεπόμενά του, χάριν μιας ψεύτικης και ανυπόστατης ελπίδας ότι, έτσι, θα εξασφαλιζόταν η στρατιωτική στήριξη της Δύσεως, προκειμένου να μην πέσει η Πόλη στους Οθωμανούς.
Βέβαια, η μεν Ένωση απορρίφτηκε από τον λαό η δε βοήθεια της Δύσεως δεν έφτασε ποτέ, καθώς διαψεύστηκαν οι υποσχέσεις του Πάπα.
Έτσι η πόλις εάλω. Μετά την πτώση, ο Ελληνισμός πέρασε σε μια περίοδο σκληρής και αναπάντεχης δουλείας 400 χρόνων, με μύριους εκούσιους ή ακούσιους διωγμούς και εξισλαμισμούς και με αμέτρητα βασανιστήρια και μαρτύρια σε βάρος των Χριστιανών.
Είναι η περίοδος που οι ρωμιοί, αν και βίωναν πολύ σκληρά, τη σκλαβιά, την απαιδευσία και την πολιτισμική απομόνωση, διέσωσαν, ανθεκτικά, την εθνική και πνευματική τους ταυτότητα, μέσα από την σωτήρια προστασία της ενοριακής τους κοινότητας και την όσο το δυνατό υπάρχουσα γλωσσική και διδακτική φροντίδα της Ορθόδοξης Εκκλησίας τους.
Οι Ορθόδοξοι, όχι όλοι, αλλά πάντα μια μικρή ζύμη τους, συνέχισαν να αμύνονται πνευματικά, να κρατούν τη συνείδηση και την ταυτότητα του Ελληνισμού, κάτω από την ωμή και αβάσταχτη βαρβαρότητα των αλλόδοξων Μουσουλμάνων, τιμώντας, έτσι, την πίστη και τα άγια του γένους τους και προσφέροντας, ως πρότυπο ζωής στα παιδιά τους τη συμμετοχή τους στη ζωηφόρο πνευματική μητρότητα της Εκκλησίας τους.
Την ίδια περίοδο, που οι Ρωμιοί αναζητούσαν υπερβατικές δυνάμεις, για να αντέχουν, εντός δυσχερών συνθηκών, να παλεύουν μεταξύ ζωής και θανάτου, για να διατηρούν αλώβητη την ευσέβειά και την αλήθεια της πίστεώς τους, εντός της λατρευτικής και μυστηριακής ζωής της Εκκλησίας τους, οι Δυτικοί Χριστιανοί υποκαθιστούσαν σταδιακά την αλήθεια, με ορθολογικά σχήματα, με ηθικολογίες και εξουσιαστικές διεκδικήσεις, μακράν της χαρισματικής ζωής και εμπειρίας.
Αφετηρία αυτής της εκπτωτικής στάσεως της Δύσεως έναντι της αλήθειας, δηλαδή, έναντι του προσώπου του ίδιου του Ιησού Χριστού και του Ευαγγελίου Του, υπήρξαν όλα όσα είχαν οδηγήσει στο Σχίσμα, όπως για παράδειγμα, η αποθέωση του σχολαστικισμού και του ατομικισμού και η αντικατάσταση του Ευαγγελίου, ως ζωντανού τρόπου ζωής, με διανοητικά και λεκτικά σχήματα, που δεν εξέφραζαν την εκκλησιαστική πίστη και εμπειρία.
Η ιστορική απόφαση της Δύσεως να μετατρέψει τη χριστιανική αλήθεια, από ζωή και πράξη, σε γνωσιολογική και φαινομενική λεκτική διατύπωση, αποτελεί μια εξαιρετικά κρίσιμη καμπή για την μετέπειτα πορεία του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού, καθώς έτσι, χωρισμένη η αλήθεια από την αγάπη και όλες τις ευαγγελικές αρετές άρχισε να διαδίδεται πλέον στους Χριστιανούς της Δύσεως, ως μία κενή ιδεοληψία, μακράν από τα ευαγγελικά της νοήματα.
Η επικράτηση αυτής της σχολαστικής αντίληψης για τη χριστιανική αλήθεια αποτέλεσε τη βασική και κεντρική ραχοκοκαλιά ολόκληρου του κοινωνικού και πολιτισμικού τοπίου της Ευρώπης.
Έκτοτε, η λογική και η γνώση, αντί να υπηρετούν τον άνθρωπο και την πνευματική του πορεία προς την αγιότητα, αποτέλεσαν ένα τεράστιο εμπόδιο για την αληθινή πνευματική πρόοδο, καθώς μετέτρεψαν το ήθος σε ηθικισμό, την εκκλησιαστική διακονία σε κατεξουσιασμό, την καθαρότητα του βίου σε υποκρισία, την πίστη και την ευσέβεια σε φαινομενική θρησκευτικότητα, την αγαπητική σχέση σε φιλοφρονητικούς εναγκαλισμούς και αγαπολογίες!
Οι αλλαγές και οι αποκλίσεις από την ουσία του Χριστιανισμού στη Ευρώπη υπήρξαν αμέτρητες, ενώ προβιβάζονταν σταδιακά και σε δόγματα, εμποδίζοντας, έτσι, τη δυνατότητα φανέρωσης της αληθινής αγάπης στη ζωή και στον πολιτισμό των Χριστιανών.
Έτσι, μετατράπηκε, δυστυχώς, ο Χριστιανισμός, από Αποκάλυψη του Θεού σε θρησκεία αναζήτησης, σε βάρος της ζωής και της πίστεως, που διδάσκει το Ευαγγέλιο του Χριστού.
Χάνοντας όμως οι Χριστιανοί την υπακοή στην αλήθεια του Ευαγγελίου, χάνουν την εφαρμογή της αληθινής αγάπης, δεν ζουν, δηλαδή, σύμφωνα με τις Εντολές του Χριστού, και, συνεπώς, απορρίπτουν τη ζωντανή σχέση τους με τον αληθινό Θεό.
Ο σκλαβωμένος Ελληνισμός, από την άλλη πλευρά, αν και ταπεινωμένος και πληγωμένος, δεν νομιμοποίησε, όμως, ούτε δογμάτισε ποτέ τις αμαρτίες του ή τις αντιχριστιανικές του αποκλίσεις.
Ο αγώνας του, μεταξύ ευσέβειας και ασέβειας δεν σταμάτησε ποτέ, δημιουργώντας, έτσι, τις προϋποθέσεις για ένα σπουδαίο αλλά, φυσικά, όχι τέλειο πολιτισμό, που μεγαλούργησε, καθώς εντός αυτού έφταναν ή μπορούσαν να φτάσουν κάποιοι στην Ομολογία, το Μαρτύριο και την Αγιότητα.
Αυτός ο πολιτισμός, μάλιστα, διατηρήθηκε και στους επόμενους αιώνες, μετά την πτώση, μέχρι και την εποχή μας, διότι η πόλις μεν εάλω, αλλά τα πνευματικά της σημάδια έμειναν και απλώθηκαν σε όλη την ορθόδοξη οικουμένη.
Η Επανάσταση των Ελλήνων, το 1821, ξαναέφερε τους Έλληνες στο προσκήνιο της Ευρώπης, αλλά σε μια Ευρώπη, με αλλοιωμένη την αποστολική πίστη και την εκκλησιαστική ζωή, καθώς είχε χάσει την αλήθεια και τα νοήματα του Ευαγγελίου και μαζί με αυτήν και την ευσέβεια της πίστεως.
Πρόκειται για μια εκσυγχρονισμένη ζωή, που υιοθετεί, γενικά και αόριστα, τη θρησκεία, αρνείται, όμως, την πίστη στην Αποκάλυψη, ακολουθώντας κατά γράμμα, τον τρόπο σκέψεως και ζωής, που προτείνει ή εμπνέει ο ορθολογισμός, η τεχνολογία, το εμπόριο, η οικονομική και υλιστική ευμάρεια και ο ατομικιστικός, που δεν ευνοούν τον τρόπο του αληθεύειν, που αποτελεί προϋπόθεση της πορείας προς στην Αγιότητα.
Μέσα σε αυτό το εκκοσμικευμένο σχήμα ζωής, όσοι κρατούν το Πνεύμα και την ανάμνηση της Πόλης μέσα τους, συνεχίζουν να πιστεύουν ότι «η ψυχή της Πόλης ουκ εάλω», αποτελώντας τη μικρά ζύμη (μαγιά), που, ακολουθώντας τη συμβουλή του Γενναδίου, διατηρούν την πίστη και την ευσέβεια στον Θεό και καλούνται στη σημερινή συγκυρία να αγωνιστούν για τη ζύμωση όλου του φυράματος (Γαλ. 5, 9).