«Νενίκηκά σε Σολομών» – 1488 χρόνια από τα θυρανοίξια της Αγίας Σοφίας
Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΑΛΩΣΗ
Ό,τι λιγοστό έχουν αφήσει οι Φράγκοι φεύγοντας μετά εξήντα κοντά χρόνια κατοχής, αποτελειώνουν οι Οθωμανοί με τη δεύτερη άλωση της Πόλης τον Μάιο του 1453. Ο πορθητής Μωάμεθ Β’ διατηρεί το κτήριο και αυτούσια την ονομασία του ναού (Aya Sofya), αλλά τον μετατρέπει σε τζαμί κι αυτό σημαίνει πως τα θαυμάσια ψηφιδωτά, που αποτυπώνουν ιερά πρόσωπα και αυτοκράτορες, τα οποία από τον 9ο αι. και μετά στολίζουν τους τοίχους του, πρέπει να εξαφανιστούν. Το Ισλάμ είναι θρησκεία αυστηρά ανεικονική. Αλλάχ και προφήτης Μωάμεθ είναι δυνάμεις αόρατες και η ανθρωπομορφική αναπαράστασή τους απαγορεύεται. Οι οίκοι λατρείας των μωαμεθανών κοσμούνται με γεωμετρικά σχέδια, λουλούδια και αφηρημένα κοσμήματα που συμβολίζουν την άπειρη φύση του Θεού. Κάποια από τα ψηφιδωτά του ναού ξηλώνονται και άλλα καλύπτονται με κονίαμα.
Η Μεγάλη Εκκλησία, η Αγία Σοφία, μετατρέπεται σε τζαμί. Θηριώδη ταμπλό με προσευχές από το κοράνι αναρτώνται εσωτερικά στις τέσσερις γωνίες της, κάτω από τα σφαιρικά τρίγωνα, που απορροφούν το βάρος του τρούλου. Η πρόσβαση στον ναό είναι ελεύθερη μόνον για τους Οθωμανούς, που εισέρχονται ανυπόδητοι για να υμνήσουν τον Αλλάχ. Το κάλεσμα σε προσευχή από τον μιναρέ, που προστίθεται στο νοτιοδυτικό εξωτερικό άκρο του ναού, αντηχεί σε όλη την πόλη. Τον 16ο αι. ο Οθωμανός αρχιτέκτονας Σινάν αντικαθιστά αυτόν τον αρχικό μιναρέ με νέο και προσθέτει άλλους τρεις στα υπόλοιπα άκρα του κτηρίου.
Στα μέσα του 19ου αι., οι Ελβετοί αρχιτέκτονες Γκάσπαρε και Τζουζέπε Φοσάτι καλούνται να καθαρίσουν τα ψηφιδωτά και να αποκαταστήσουν άλλες φθορές, που υπέστη ο ναός στο πέρασμα των αιώνων. Στην συντριπτική πλειονότητά τους, οι παραστάσεις που αποκαλύπτονται είναι της μεσοβυζαντινής περιόδου (843-1204), με πρωιμότερες συνθέσεις εκείνες της ένθρονης βρεφοκρατούσας Παναγίας και των αρχαγγέλων στην κεντρική αψίδα του ναού κατά το τυπικό εικονογραφικό πρόγραμμα, που καθιερώθηκε μετά την περίοδο της Εικονομαχίας.
Για πέντε ολόκληρους αιώνες το σύμβολο της χριστιανοσύνης λειτουργεί ως ισλαμικό τέμενος, ώσπου το 1935, ο Κεμάλ Ατατούρκ, ιδρυτής μίας νέας, σύγχρονης Τουρκίας, προσπαθώντας να πείσει ότι η χώρα του είναι κοσμικό κράτος που κοιτά προς της Δύση, μετατρέπει τον ναό σε μουσείο.
Οι πύλες του ανοίγουν εκ νέου για όλους, αλλά το καμάρι του Ιουστινιανού και της Ορθοδοξίας είναι πλέον ένα απογυμνωμένο, τραυματισμένο, ταπεινωμένο θλιβερό απομεινάρι μίας λαμπρής εποχής. Μία κακοποιημένη βασιλική με τρούλο, περιβεβλημένη από τέσσερις μιναρέδες, ρακένδυτη, που ωστόσο αντέχει ακόμα το βάρος της μακράς ιστορίας της.
Κοντά έναν αιώνα μετά τη μετατροπή του σε μουσείο, με απόφαση του Τούρκου Προέδρου Ερντογάν, ο ναός «αναβαπτίζεται» και πάλι σε τζαμί. Στις 6 Μαΐου του 2024, η μαγνητοφωνημένη φωνή του μουεζίνη αναγγέλλει την έναρξη μουσουλμανικής προσευχής στο σύμβολο της χριστιανοσύνης.
Τα μαρμάρινα δάπεδα και τα ψηφιδωτά του κυρίως ναού, όπου απεικονίζονται ιερές μορφές της Ορθοδοξίας, έχουν καλυφθεί με ύφασμα και η πρόσβαση στον κυρίως ναό της Αγίας Σοφίας επιτρέπεται μόνον σε προσκυνητές του Αλλάχ. Οι «αλλόθρησκοι» επισκέπτες μπαίνουν μόνο από πλαϊνές εισόδους, που οδηγούν στους εξώστες του μνημείου, όπου ευτυχώς παραμένουν ακάλυπτα τα πολύτιμα ψηφιδωτά. Στις, δε, τις γυναίκες επιβάλλεται «μακρύ ένδυμα με καλύπτρα κεφαλής», περιβολή για τη διατήρηση της οποίας ασκείται αυστηρή επιτήρηση από περιφερόμενους φρουρούς του μνημείου.
Η Αγία Σοφία θα ενσαρκώσει με τον πιο περίτρανο τρόπο το συνταίριασμα του αρχαιοελληνικού και ορθόδοξου πνεύματος. Για τους μεταγενέστερους ιστορικούς θα αποτελεί το ένα εκ των δύο προτύπων της Μεγάλης Ιδέας (το άλλο είναι ο Παρθενώνας). Στα στιβαρά θεμέλιά της θα στηριχθεί το ιδεολόγημα για την ιστορική ταυτότητα του ελληνισμού, έτσι όπως το διατύπωσε έναν και πλέον αιώνα μετά ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της «ενότητας», Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, ο οποίος προσπάθησε να διασυνδέσει την Αρχαιότητα με τον μεσαιωνικό Ελληνισμό, χρησιμοποιώντας αναλογίες συγγένειας: …ο «πρώτος ελληνισμός» γέννησε τον «μακεδονικό», που δημιούργησε τον «χριστιανικό ελληνισμό της Ασίας», οπότε ο μεσαιωνικός ελληνισμός υπήρξε δισέγγονος του πρώτου και η μεταξύ αυτών φυσική και ηθική σχέσις δεν δύναται να εξηγηθή εάν δεν παρακολουθήσωμεν τα περιπετείας του δεύτερου και του τρίτου…
Έτσι η Αγία Σοφία παύει να έχει ιστορική υπόσταση και γίνεται ένα εθνικό σύμβολο έξω από τον χρόνο, που μέσα του περιέχει όλο τον βυζαντινό πολιτισμό και άρα και τη συνέχεια του στο παρόν.
Ευχή μας να σταθεί ορθή για πολλά πολλά ακόμη χρόνια…
(Της Τόνιας Α. Μανιατέα / ΑΠΕ-ΜΠΕ )