Οι Χριστιανοί της Ανατολής. Από το 1821 στον εμφύλιο της Συρίας

του Κωνσταντίνου Μπλάθρα
Η ανοχή, βέβαια, δεν σήμαινε πάντα την ειρηνική συνύπαρξη. Το σύστημα κλειστών κοινοτήτων –ένα είδος πρώιμου απαρτχάιντ, αν μπορούμε να μιλήσουμε με σημερινούς όρους– διασφάλιζε μεν την εσωτερική ανεξαρτησία και την επιβίωση των χριστιανικών κοινοτήτων, δεν απέτρεψε δε ούτε βιαιότητες ούτε τη συρρίκνωση μέσα στο χρόνο των κοινοτήτων αυτών, καθώς με την πάροδο του χρόνου αυτή η θεσμική κληρονομιά θόλωνε. Ο βασικός λόγος, κατά τη γνώμη μου, είναι κάτι που σήμερα το σπρώχνουμε κάτω από το χαλί, αλλά που σε αυτές τις ιστορικές πραγματικότητες ήταν φανερό: Η κοινότητα των πιστών (του Ισλάμ) και οι χριστιανικές κοινότητες δεν διαφορίζονταν μόνο ως προς την πίστη, αλλά και ως προς την πολιτική έκφραση της πίστης αυτής. Το μεν Ισλάμ είχε οικοδομήσει ήδη από την εποχή του Προφήτη μια πολιτική παράδοση ξίφους και υποταγής, με ό,τι αυτό συνεπάγεται, στις δε χριστιανικές κοινότητες υπήρχε –υπάρχει ακόμα– ζωντανή η βυζαντινο-ελληνιστική παράδοση του Βασιλέως, που κυβερνά με το νόμο του Χριστού.1 Στις δε χριστιανικές κοινότητες που για ιστορικο-δογματικούς λόγους απομακρύνθηκαν από το Ορθόδοξο Βυζάντιο,2 (Συριακές-Αραμαϊκές, Αρμενικές ή Κοπτικές) υπάρχει επίσης, ώς σήμερα, η έγνοια της εθνοτικής-γλωσσικής επιβίωσης, αίτημα ντε φάκτο πολιτικό. Μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον θρησκευτικο-πολιτικό, όσο και αν θεσμικά οργανωνόταν κάποτε ένα πλαίσιο ανοχής, η σύγκρουση διαφορετικών θρησκευτικο-πολιτικών αντιλήψεων και παραδόσεων ήταν αναπόφευκτη.
Ξαναγυρίζω στην Ελληνική Επανάσταση, η οποία, κατά πρώτον, έφερε στο προσκήνιο αυτή την κρυμμένη, ένεκα της δυνάμεως των Κατακτητών και της θεσμικής «προστασίας», αντιπαράθεση: Οι Χριστιανοί διεκδικούσαν, για πρώτη φορά με τέτοια μεγάλη ένταση –είχαν προηγηθεί και άλλοι ξεσηκωμοί, θυμίζω, όχι μόνο στην Ελλάδα– την πολιτική τους ανεξαρτησία, με βάση, αρχικά τουλάχιστον, τη βυζαντινή (ρωμαϊκή) πολιτική παράδοση που ανέφερα. Θυμηθείτε το γνωστό «για του Χριστού την πίστη την αγία…» κι επίσης την κεφαλίδα του ελληνικού Συντάγματος «Εις το όνομα της Αγίας και Υπερουσίου Τριάδος…», κεφαλίδα πρωτίστως πολιτική στα πολιτειακά συμφραζόμενα ενός Συντάγματος.3 Η Ελληνική Επανάσταση όμως δεν έφερε μόνον αυτό. Ήταν ταυτόχρονα και εθνική –και κοινωνική, φυσικά, αλλά δεν είναι του παρόντος– επανάσταση των Ελλήνων. Μάλιστα, ήταν η πρώτη εθνική επανάσταση στην Ευρώπη, κι αν σήμερα, μετά από δύο παγκόσμιους πολέμους, έχουμε την Ευρώπη των εθνών, το θεμέλιό της βρίσκεται στο Εικοσιένα. Έφερε, με άλλα λόγια, στο φως όχι μόνο την έως τότε κρυπτόμενη –αιματηρή κατά καιρούς– θρησκευτικο-πολιτική αντιπαράθεση Ισλάμ – Χριστιανών, αλλά και την ελληνική εθνοτική διεκδίκηση, αίτημα οπωσδήποτε νεωτερικό, που αφίσταται της ελληνορωμαϊκής πολιτικής παράδοσης που περιέγραψα πριν. Η ιστορική συνέχεια είναι γνωστή: Το ξύπνημα των εθνικών διεκδικήσεων μεταδόθηκε σαν πυρκαγιά σε χώρες της Λατινικής Αμερικής, στη Βαλκανική (Βούλγαροι, Σέρβοι), στην Ιταλία επίσης, στην ίδια την Τουρκία τέλος, προκαλώντας, μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, τη διάλυση των Αυτοκρατοριών, όχι μόνο της Οθωμανικής αλλά και της Αυστροουγγρικής, με την ίδρυση ξεχωριστών εθνικών κρατών.4
Αν αφήσουμε την Τουρκία και πάμε νοτιότερα, στη Συρία, τον Λίβανο και την Παλαιστίνη, η ίδρυση του κράτους του Ισραήλ (14 Μαΐου 1948) και οι πόλεμοι που ακολούθησαν –η εθνική αποκατάσταση των Εβραίων, τολμώ να πω, είναι κι αυτή ένα μακρινό μεν ιστορικά αλλά πολιτικά άμεσο αποτέλεσμα της Ελληνικής Επανάστασης–, είχαν ως συνέπεια τη δραματική μείωση του πληθυσμού των χριστιανικών κοινοτήτων, στην Παλαιστίνη αρχικά, στον Λίβανο και τη Συρία έπειτα. Έπειτα, η επέμβαση των ΗΠΑ στο Ιράκ (20 Μαρτίου 2003) και η ακόλουθη –ή πρωθύστερη– ανάπτυξη του ισλαμικού εξτρεμισμού έφεραν την έως εξαφάνισης πληθυσμιακή διαρροή των χριστιανικών κοινοτήτων. Φερ’ ειπείν στο Ιράκ, παρότι παραμένουν κάποιες χριστιανικές κοινότητες, η χριστιανική παρουσία έχει σχεδόν εξαφανιστεί. Το ίδιο πιθανότατα θα συμβεί και σήμερα στο Ιράν, όπου επίσης επιβιώνουν χριστιανικές κοινότητες Νεστοριανών κυρίως. Το ίδιο καταλυτικός για τις χριστιανικές Εκκλησίες υπήρξε ο εμφύλιος πόλεμος στη Συρία (από τον Μάρτιο του 2011), όπου οι Χριστιανοί που απέμειναν, μετά το προσφυγικό κύμα, είναι λιγότεροι από τους μισούς.7
Κοντά στα άλλα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι Χριστιανοί στις περιοχές αυτές, ήδη από τα χρόνια των Σταυροφοριών, αλλά σήμερα οπωσδήποτε πιο έντονα, είναι η ταύτισή τους στα μάτια των μουσουλμάνων συμπολιτών τους με τις αποικιοκρατικές πολιτικές της Δύσης. Ταύτιση που δεν έχει πάντοτε τεκμήρια στην πραγματικότητα, αν και σε κάποιες περιπτώσεις υπήρξε. Όπως σε αυτή της Αιγύπτου κυρίως, ή και στον Λίβανο εν μέρει, όπου Χριστιανοί –κάποιες από τις χριστιανικές κοινότητες, για να είμαστε ακριβείς– ντε φάκτο βρέθηκαν υπό τη γαλλική ή την αγγλική σημαία. Η διείσδυση ξένων χριστιανικών ιεραποστολών, άλλωστε, σε όλη την Ανατολή, από τον 18ο αιώνα κυρίως, είχαν και τον χαρακτήρα της αποικιοκρατικής διείσδυσης. Αλλά και η προστασία που μεγάλες Δυνάμεις πρόσφεραν στις χριστιανικές κοινότητες της περιοχής (Γάλλοι και Ρώσοι κυρίως), τον 19ο και τον 20ό αιώνα, είχε ως αποτέλεσμα την ακούσια ταύτιση των Χριστιανών με τις πολιτικές των μεγάλων Δυνάμεων στον Λεβάντε.
Τουλάχιστον, στην αδυναμία μας να κάνουμε κάτι –αν και η «λογία» είναι αρχαία χριστιανική πρακτική, υποχρέωση απέναντι στους εμπερίστατους αδελφούς–, ας συνειδητοποιήσουμε έστω ότι με τους ανθρώπους αυτούς, με τους Χριστιανούς της Ανατολής, είμαστε μία Ποίμνη ενός Ποιμένος. Τα πάθη και τα σύγχρονα μαρτύριά τους είναι, πρέπει να είναι, και δικά μας.
Κωνσταντίνος Μπλάθρας
1. Όσους σκανδαλίζει η παρατήρηση, ας σκεφτούν την καθ’ ημέραν έναρξη του Όρθρου, όπου λέγονται το γνωστό «Σῶσον, Κύριε, τὸν λαόν σου, καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου, νίκας τοῖς βασιλεῦσι κ.λπ.» και το τροπάριο «Ὁ ὑψωθεὶς ἐν τῷ Σταυρῷ ἑκουσίως, τῇ ἐπωνύμῳ σου καινῇ πολιτείᾳ, τοὺς οἰκτιρμούς σου δώρησαι, Χριστὲ ὁ Θεός, εὔφρανον ἐν τῇ δυνάμει σου τοὺς πιστοὺς βασιλεῖς ἡμῶν, νίκας χορηγῶν αὐτοῖς κατὰ τῶν πολεμίων, τὴν συμμαχίαν ἔχοιεν τὴν σήν, ὅπλον εἰρήνης, ἀήττητον τρόπαιον». Περιγράφεται εδώ σαφέστατα το ρωμαϊκό πολιτικό ιδεώδες, μάλιστα της εποχής του Ηρακλείου.
2. Οι Ανατολικές λεγόμενες Εκκλησίες αποσχίστηκαν από τον κύριο κορμό των Ορθοδόξων Εκκλησιών μετά τη Σύνοδο της Χαλκηδόνας, το 451 μ.Χ.
3. Καθόλου λάθος δεν διάβασε ο Σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ την είδηση για την Ελληνική Επανάσταση, τον Μάρτιο του 1821, κηρύσσοντας σφαγές και διώξεις Χριστιανών –όχι μόνον Ελλήνων– καθ’ όλη την επικράτειά του. «Η Υψηλή Πύλη, φοβούμενη ότι οι Ελληνορθόδοξοι της Συρίας θα συμμετείχαν στην Ελληνική Επανάσταση, τους διέταξε να αφοπλιστούν. Στην Ιερουσαλήμ, ο ελληνικός χριστιανικός πληθυσμός της πόλης, ο οποίος εκτιμάται ότι αποτελούσε το 20% του συνόλου της πόλης, αναγκάστηκε από τις οθωμανικές αρχές να παραδώσει τα όπλα του, να φορέσει μαύρα και να βοηθήσει στη βελτίωση των οχυρώσεων της πόλης. Τα ελληνορθόδοξα προσκυνήματα, όπως το Μοναστήρι της Παναγίας του Μπαλαμάντ, που βρίσκεται νότια της πόλης της Τρίπολης στον Λίβανο, υπέστησαν επιθέσεις και βανδαλισμούς, που ανάγκασαν τους μοναχούς να τα εγκαταλείψουν μέχρι το 1830. Ούτε ο Ελληνορθόδοξος Πατριάρχης Αντιοχείας ήταν ασφαλής, καθώς δόθηκε εντολή να δολοφονηθεί, αλλά οι τοπικοί αξιωματούχοι δεν κατάφεραν να εκτελέσουν την εντολή» («Χριστιανική», φ. 1165, 20 Μαρτίου 2025).
4. Η φλόγα αυτή μεταδόθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και στις Αποικίες, με τον αντι-αποικιακό Αγώνα, όπου, καθόλου τυχαίο, η Κύπρος έπαιξε ηγετικό ρόλο. Μακρινός απόηχος αυτής της πυρκαγιάς που άναψε το 1821 είναι και ο γιουγκοσλαβικός εμφύλιος και το κίνημα σήμερα των Κούρδων σε Τουρκία, Συρία, Ιράκ, Ιράν.
5. Εδώ θα πρέπει να προσθέσουμε και τον θύλακα των Συρο-Ορθοδόξων στο Τουρ-Αμπτίν, γύρω από τις πόλεις Μάρντιν και Μίντγιατ, περίπου στις παρυφές της αρχαίας Νινευΐ.
6. Στην Αντιόχεια, στον σεισμό του 2023, κατέρρευσε η Μητρόπολη (η παλιά Πατριαρχική Καθέδρα) των Αγίων Αποστόλων Πέτρου και Παύλου, και μέχρι σήμερα, κατά την παλιά οθωμανική πρακτική, δεν έχει εκδοθεί οικοδομική άδεια εκ νέου ανέγερσής της.
7. «Ο συνεχιζόμενος πόλεμος στη Σουέιντα (Συρία) είναι πόλεμος αφανισμού» (Μητροπολίτης Βόσρας, «Χριστιανική», φ. 1172, 24 Ιουλίου 2025).
8. «Χαίρε Αίγυπτε πιστή, χαίρε Λιβύη οσία, χαίρε Θηβαΐς εκλεκτή, χαίρε πας τόπος και πόλις και χώρα, η τους πολίτας θρέψασα, της Βασιλείας των ουρανών» (Στιχηρό του εσπερινού του Σαββάτου της Τυρινής).
9. «Χριστιανική», φ. 1171, 26 Ιουνίου 20025.
10. «Χριστιανική», φ. 1160, 9 Ιανουαρίου 20025.
11. «Χριστιανική», φ. 1159, 12 Δεκεμβρίου 20024.
12. Φώτη Κόντογλου, Το Αϊβαλί η πατρίδα μου, εκδ. «Αστήρ», Αθήναι 1962, σ. 9. Προβολές 79