Γράφει ὁ κ. Παῦλος Κλιματσάκης, διδάκτωρ Φιλοσοφίας
Εἰσαγωγὴ
Ὁ δυτικὸς τρόπος ζωῆς προσπαθεῖ νὰ προβάλει ἕνα πρότυπο γυναίκας ἀνεξάρτητης καὶ ἰσχυρῆς. Ταυτόχρονα τῆς προσφέρει τὴ δυνατότητα ἡ ἴδια ἑκούσια νὰ ἀναγάγει τὸ σῶμα της σὲ θέαμα, σὲ ἐμπόρευμα, σὲ ἀντικείμενο τῆς ματιᾶς τῶν ἄλλων. Διάφορα μέσα κοινωνικῆς δικτύωσης — Instagram, TikTok, OnlyFans καὶ παρόμοιες πλατφόρμες — ἔχουν γίνει χῶροι, ὅπου πολλὲς γυναῖκες, ἐπιδεικνύοντας τὸ σῶμα τους, ἀναζητοῦν ἐπιβεβαίωση καὶ ἀποδοχή. Ἀκόμα χειρότερα πολλὲς γυναῖκες στὰ social media προχωροῦν σὲ ἐμπορευματοποίηση τοῦ ἑαυτοῦ τους, μὲ ἄλλα λόγια, σὲ πορνεία. Ἐν προκειμένῳ, στρέφουμε τὴν προσοχὴ σὲ αὐτὸ τὸ φαινόμενο αὐτὸ-ἐξευτελισμοῦ τῆς γυναίκας στὴν ἐποχή μας, ἐξετάζοντάς το ὑπὸ τὸ φῶς τῆς ὀρθόδοξης χριστιανικῆς ἀνθρωπολογίας, ἡ ὁποία τιμᾶ τὴ γυναίκα ὡς εἰκόνα τοῦ Θεοῦ, ὡς ἰσότιμη μὲ τὸν ἄνδρα, ἀλλὰ καὶ ὡς ὕπαρξη μὲ ἰδιαίτερο, μοναδικὸ προορισμό, δηλαδὴ τὴν τεκνογονία
Μορφαὶ αὐτο-εξευτελισμοῦ εἰς τὰ Ψηφιακὰ Μέσα
Τί ἐννοοῦμε μὲ τὸν ὅρο «αὐτο-εξευτελισμὸς στὰ social media»; Δὲν ἀναφερόμαστε σὲ κάθε γυναικεία παρουσία στὸ διαδίκτυο, ἀφοῦ ἡ ἔκφραση, ἡ δημιουργικότητα, καὶ ἡ ἐπικοινωνία μέσῳ τοῦ διαδικτύου δὲν ἔχουν κάτι μεμπτό. Ἀναφερόμαστε σὲ συγκεκριμένες, ἐπαναλαμβανόμενες πρακτικὲς ποὺ συγκλίνουν στὴν ὑποβάθμιση τοῦ προσώπου σὲ εἰκόνα πρὸς κατανάλωση. Μιλᾶμε, πρῶτα ἀπ’ ὅλα γιὰ τὴ συστηματικὴ ἐπίδειξη τοῦ σώματος, μὲ τρόπο ποὺ ἀναγάγει τὸ γυναικεῖο σῶμα σὲ καταναλωτικὸ ἀγαθό, ἐνῶ τὴν ἴδια στιγμὴ τὸ πρόσωπο στὸ ὁποῖο ἀνήκει τὸ σῶμα καθίσταται ἀόρατο. Ἡ γυναίκα παύει νὰ εἶναι ὑποκείμενο, νοῦς, καὶ γίνεται ἀντικείμενο — καὶ αὐτὴ τὴ μετατροπὴ τὴν κάνει ἡ ἴδια, ἑκούσια, εὐτελίζοντας ἔτσι τὸν ἑαυτό της. Δεύτερη μορφὴ αὐτο-εξευτελισμοῦ εἶναι ἡ ἀναζήτηση ταυτότητας καὶ ἀξίας ἀποκλειστικὰ μέσῳ ἐξωτερικῆς ἐπιβεβαίωσης: ὁ ἀριθμὸς τῶν «likes» (τὰ ὁποῖα κατὰ βάθος λειτουργοῦν ὡς ὑποκατάστατο τῆς ἀληθινῆς ἀγάπης) γίνεται μέτρο αὐτοεκτίμησης. Τρίτη μορφὴ εἶναι ἡ υἱοθέτηση ρόλων ποὺ σκόπιμα ὑποβαθμίζουν τὴν εὐφυΐα καὶ τὸν χαρακτήρα, προκειμένου νὰ ἱκανοποιηθεῖ ἡ «ἀγορὰ» τῆς ψηφιακῆς ψυχαγωγίας. Σπάνια, βλέπουμε στὰ social media μία νέα γυναίκα νὰ προβάλει τὴν πνευματικὴ πλευρὰ τοῦ ἑαυτοῦ της, τὴν καλλιέργειά της, τὴν μόρφωσή της.
Ψυχολογικαὶ συνέπειαι
Ἡ ἀναφερθεῖσα αὐτὸ-ἀντικειμενοποίηση ἔχει ψυχολογικὲς συνέπειες καὶ ἔχει μελετηθεῖ ἐπιστημονικά. Ἡ Θεωρία τῆς Αὐτo-αντικειμενοποίησης (Self-Objectification Theory) τῶν Fredrickson καὶ Roberts (1997) τεκμηριώνει ὅτι, ὅταν οἱ γυναῖκες υἱοθετοῦν ἐξωτερικὴ ὀπτικὴ ὡς κύριο τρόπο αὐτο-αξιολόγησης, ἀντιμετωπίζουν σειρὰ ἀρνητικῶν συνεπειῶν γιὰ τὴν ψυχική τους ὑγεία. Οἱ ἔρευνες καταγράφουν: αὐξημένα ἐπίπεδα σωματικῆς ντροπῆς (body shame) καὶ σωματικῆς δυσαρέσκειας, μειωμένη αὐτοεκτίμηση καὶ χαμηλότερες ἐπιδόσεις σὲ γνωστικὰ καθήκοντα ποὺ ἀπαιτοῦν συγκέντρωση, αὐξημένο κίνδυνο κατάθλιψης καὶ διατροφικῶν διαταραχῶν, καὶ ἀδυναμία οὐσιαστικῆς χαρᾶς καὶ δημιουργικότητας. Ἡ γυναίκα ποὺ συνεχῶς παρακολουθεῖ τὸν ἑαυτό της ὡς «θεατὴς» χάνει τὴν ἱκανότητα νὰ βιώνει πλήρως τὸν ἑαυτό της ὡς «δρῶν ὑποκείμενο». Ἄλλες ἔρευνες (Twenge et al., 2018) συνδέουν τὴν ἐντατικὴ χρήση social media ἀπὸ νέες γυναῖκες μὲ σημαντικὴ αὔξηση τῶν ποσοστῶν κατάθλιψης καὶ ἄγχους. Παρατηρεῖται τὸ «comparison trap», ἀκούσια σύγκριση μὲ ἐξιδανικευμένες εἰκόνες ἄλλων ποὺ δημιουργεῖ ἕνα φαῦλο κύκλο: ἡ ἀναζήτηση ἐπιβεβαίωσης ὁδηγεῖ σὲ περισσότερη ἔκθεση, ἡ περισσότερη ἔκθεση φέρνει νέες συγκρίσεις, καὶ οἱ νέες συγκρίσεις ἐνισχύουν τὴν ἀνασφάλεια ποὺ γέννησε ἐξαρχῆς τὴν ἀνάγκη γιὰ ἐπιβεβαίωση.
Ἡ Ὀρθόδοξος Ἀνθρωπολογία τῆς γυναικείας φύσεως
Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία δὲν ἀντιμετωπίζει τὴ γυναίκα ὡς κατώτερη ὕπαρξη. Ἡ Ἁγία Γραφὴ εἶναι σαφής:
«οὐκ ἔνι ἄρσεν καὶ θῆλυ· πάντες γὰρ ὑμεῖς εἷς ἐστε ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ» (Γαλ. 3:28)
Ἄνδρας καὶ γυναίκα εἶναι ἀμφότεροι «κατ’ εἰκόνα» Θεοῦ πλασμένοι, ἀμφότεροι κλητοὶ στὴ θέωση, ἀμφότεροι ὑπεύθυνοι ἀπέναντι στὸν Θεὸ γιὰ τὴ ζωὴ ποὺ ἔλαβαν ὡς δῶρο. Ὁ ἅγιος Γρηγόριος Νύσσης ἐπισημαίνει ὅτι ἡ «εἰκὼν» δὲν ἀφορᾶ τὸ σῶμα, ἀλλὰ τὴ νοερὴ ψυχὴ καὶ ἡ ψυχὴ δὲν ἔχει φῦλο: «Οὔτε ἄρρεν οὔτε θῆλυ ἡ εἰκὼν ἐστιν». Ὡστόσο, ἡ ἰσοτιμία δὲν σημαίνει ταυτότητα. Ἡ γυναίκα φέρει στὸ σῶμα καὶ στὴν ψυχή της τὴ δυνατότητα τῆς μητρότητας. Αὐτὴ ἡ γυναικεία πλευρὰ δὲν εἶναι «περιορισμὸς» ποὺ ἐπιβλήθηκε στὴ γυναικεία φύση, ἀλλά, κατὰ τὴν πατερικὴ διδασκαλία, εἶναι χάρισμα καὶ κλήση. Ἡ Θεοτόκος, ὡς τὸ ὑψηλότερο πρότυπο γυναικείας ὕπαρξης, δὲν δοξάστηκε ἐπειδὴ ἐπέδειξε τὸ σῶμα της, ἀλλὰ ἐπειδὴ προσέφερε ἑκούσια ὁλόκληρη τὴν ὕπαρξή της (σῶμα, νοῦ καὶ θέληση) στὴν ὑπηρεσία τοῦ ἔργου τῆς σωτηρίας τοῦ ἀνθρώπου.
Τὸ αὐτεξούσιον καὶ ἡ εὐθύνη τῆς ἐπιλογῆς
Κεντρικὴ κατηγορία τῆς ὀρθόδοξης ἀνθρωπολογίας εἶναι τὸ αὐτεξούσιο: ἡ ἐλευθερία τῆς βούλησης ποὺ ὁ Θεὸς χάρισε στὸν ἄνθρωπο ὡς σφραγίδα τῆς εἰκόνας Του. Ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνὸς ὁρίζει μὲ σαφήνεια:
«Ὁ Θεὸς ἐποίησε τὸν ἄνθρωπον αὐτεξούσιον· οὐ γὰρ ἀρετὴ τὸ κατηναγκασμένον» (Ἔκδοσις Ἀκριβής, ΙΙ, 12)
Ἐξαιτίας τούτου, ἡ ὀρθόδοξη θεολογία ἀρνεῖται κάθε ἑρμηνεία ποὺ ἀποδίδει τὶς πράξεις τοῦ ἀνθρώπου ἀποκλειστικὰ σὲ ἐξωτερικὲς δυνάμεις, στὴν «πατριαρχία», στὶς «κοινωνικὲς πιέσεις». Ἂν καὶ ὄντως ὑπάρχουν ἐξωτερικοὶ παράγοντες, κάθε γυναίκα, ὅταν ἀναρτᾶ περιεχόμενο ποὺ ὑποβαθμίζει τὸν ἑαυτό της, κάνει δική της ἐπιλογή. Καὶ κάθε ἐπιλογὴ ἔχει συνέπειες γιὰ τὴν ψυχή, γιὰ τὶς σχέσεις, γιὰ τὴν κοινωνία.
Περαιτέρω, ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, ἀναλύοντας τὴ γυναικεία ἀξιοπρέπεια, παρατηρεῖ ὅτι ἡ ἀληθινὴ ὀμορφιὰ δὲν βρίσκεται στὴν ἐξωτερικὴ ἐπίδειξη, ἀλλὰ στὸν «κεκρυμμένον τῆς καρδίας ἄνθρωπον». Ἡ ἐπίδειξη τοῦ σώματος ὡς μέσου ἀναγνώρισης ἦταν, ἤδη στὴν ἐποχή του, σημάδι ἐσωτερικῆς ἀνασφάλειας καὶ ἀπουσίας πνευματικῆς ταυτότητας.
Ἡ ἀπώλεια τοῦ προσώπου
Ἡ ὀρθόδοξη θεολογία βλέπει τὸν ἄνθρωπο ὡς πρόσωπο ποὺ καλεῖται σὲ ἀγαπητικὴ σχέση μὲ τὸν Θεὸ καὶ τοὺς ἄλλους. Τὸ πρόσωπο ἀποκαλύπτεται ὡς πρὸς τὴν ἀξία του μέσα σὲ σχέσεις ἀγάπης καὶ ἐμπιστοσύνης. Ἀντίθετα, ἡ λογικὴ τῶν social media εἶναι ἡ λογικὴ τοῦ «προφίλ»: μίας κατασκευασμένης, ἐπιμελημένης καὶ πωλήσιμης εἰκόνας. Τὸ προφὶλ εἶναι κατὰ κάποιον τρόπο ἡ ἄρνηση τοῦ προσώπου, εἶναι προσωπεῖο. Κατὰ τὴν ἡσυχαστική μας παράδοση, ὁ ἄνθρωπος γίνεται μακάριος, ὅταν στρέφεται ἐντὸς τοῦ ἑαυτοῦ του, στὴ νοερὰ ἡσυχία, ὅπου ἐκεῖ συναντᾶ τὸν Θεό. Ἡ διαρκὴς ἐξωστρέφεια καὶ ἡ ἀγωνία τῆς εἰκόνας ποὺ προβάλλουμε πρὸς τὰ ἔξω εἶναι, κατὰ τὴ νηπτικὴ παράδοση, συμπτώματα τῆς ἀποξένωσης ἀπὸ τὸν ἀληθινὸ ἑαυτό, τὸν ἔσω ἄνθρωπο.
Ὁ ἰδιαίτερος προορισμὸς τῆς γυναικός: Μητρότης ὡς Κλῆσις
Ἡ ὀρθόδοξη παράδοση βλέπει στὴ μητρότητα ἕνα ἀπὸ τοὺς ὑψηλότερους προορισμοὺς τῆς γυναικείας ὕπαρξης. Αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅτι κάθε γυναίκα ὀφείλει νὰ γεννήσει παιδιά, οὔτε ὅτι ἡ ἀξία της ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴ μητρότητα, ἀλλὰ ὅτι ἡ δυνατότητα νὰ δεχθεῖς στὰ σπλάγχνα σου ἕνα πρόσωπο ποὺ δὲν ὑπῆρχε, εἶναι μυστήριο ἀνυπολόγιστης ἀξίας. Κατὰ τὸν ἅγιο Ἰωάννη τὸν Χρυσόστομο, ἡ τεκνογονία εἶναι πράξη συνεργασίας μὲ τὸν Θεὸ-Δημιουργὸ καὶ ἐκπληρώνει τὴ βαθύτερη κλήση τῆς γυναικείας φύσης, ὡς μυστηριακὴ συμμετοχὴ στὴ θεία δημιουργία. Φανερώνει τὴν μητέρα ὡς «συνδημιουργὸ τοῦ Θεοῦ», ἀναδεικνύοντας τὴν ἀνυπολόγιστη ἀξία τῆς γυναικείας φύσης. Δὲν εἶναι ἄλλωστε τυχαῖο ὅτι οἱ κοινωνίες ὑψηλῆς χρήσης τῶν social media παρουσιάζουν συστηματικὰ χαμηλὰ ποσοστὰ γεννητικότητας.
Κλῆσις εἰς ἀνάκτησιν τῆς ἀξιοπρεπείας
Ἡ ὀρθόδοξη Ἐκκλησία δὲν καλεῖ τὶς γυναῖκες σὲ μία ζωὴ ἀφάνειας. Ἡ ἱστορία της εἶναι γεμάτη ἀπὸ γυναῖκες ποὺ δίδαξαν, μαρτύρησαν, δημιούργησαν — ἀπὸ τὴν Ἁγία Μαρία Μαγδαληνή, «ἰσαπόστολο», ἕως τὴν Ἁγία Μακρίνα, ποὺ ὁ ἀδελφός της Γρηγόριος Νύσσης ἀποκαλεῖ «διδάσκαλο» στὴ φιλοσοφία καὶ στὴ θεολογία. Καλεῖ τὴν γυναίκα στὴν ἀξιοπρεπῆ παρουσία, στὴ συνειδητὴ ἐπιλογή, στὴν ἄρνηση νὰ ἀναχθεῖ τὸ σῶμα σὲ θέαμα καὶ ἐμπόρευμα. Τὸ αὐτεξούσιο εἶναι τὸ πιὸ ἀκριβὸ δῶρο τοῦ Θεοῦ στὸν ἄνθρωπο. Ὀρθόδοξα μιλώντας, ἀληθινὴ ἐλευθερία δὲν σημαίνει νὰ κάνεις ὅ,τι ἐπιθυμεῖς. Εἶναι ἡ ἀπελευθέρωση ἀπὸ τὰ πάθη, ἡ κυριαρχία τοῦ νοῦ ἐπὶ τῶν παρορμήσεων, ἡ ἐπιλογὴ τοῦ βαθύτερου ἑαυτοῦ ἔναντι τοῦ ἐφήμερου καὶ κενοῦ. Σημαίνει ὁ ἄνθρωπος νὰ ἀνακτᾶ τὸ φυσικό του θέλημα, τὸ ὁποῖο στρέφεται πρὸς τὸ ὄντως ἀγαθό, ποὺ εἶναι ὁ ἴδιος ὁ Θεός. Ἡ εὐτυχία δὲν πηγάζει ἀπὸ ἐξωτερικὴ ἀναγνώριση, ἀλλὰ ἀπὸ «εἰρήνη τῆς καρδίας». Ἑπομένως, ἡ γυναίκα ποὺ ἀνακτᾶ αὐτὴ τὴν ἀξιοπρέπεια δὲν «χάνει» κάτι, ἀλλὰ βρίσκει τὸν ἀληθινὸ ἑαυτό της.