Τοῦ κ. Παντελεήμονος Τομάζου,
ὑπ. Διδάκτορος Δογματικῆς θεολογίας
Ἡ μορφὴ τοῦ Λουθήρου ἀποτελεῖ μία ἀπὸ τὶς σημαντικότερες προσωπικότητες τῆς εὐρωπαϊκῆς ἱστορίας καὶ τῆς δυτικῆς χριστιανικῆς θεολογίας. Ἡ ἐμφάνισή του στὶς ἀρχὲς τοῦ 16ου αἰώνα δὲν ὑπῆρξε ἁπλῶς ἡ παρέμβαση ἑνὸς μοναχοῦ ποὺ ἀντέδρασε σὲ ὁρισμένες καταχρήσεις τῆς ἐποχῆς του· ἀποτέλεσε τὴν ἀφετηρία μίας βαθιᾶς θρησκευτικῆς, πολιτικῆς καὶ πολιτισμικῆς μεταβολῆς ποὺ ἄλλαξε ὁριστικὰ τὸ πρόσωπο τῆς Εὐρώπης. Στὸ κέντρο τῆς σκέψης του βρίσκεται ἡ λεγόμενη «Ἐμπειρία τοῦ Πύργου» ἢ Turmerlebnis, δηλαδὴ ἡ προσωπικὴ θεολογικὴ ἐμπειρία μέσα ἀπὸ τὴν ὁποία ὁ Λούθηρος πίστεψε ὅτι ἀνακάλυψε τὸ ἀληθινὸ νόημα τῆς σωτηρίας καὶ τῆς δικαιοσύνης τοῦ Θεοῦ.
Γιὰ νὰ γίνει κατανοητὴ ἡ θεολογία τοῦ Λούθηρου, εἶναι ἀπαραίτητο νὰ ἐξεταστεῖ τὸ ἱστορικὸ καὶ ἐκκλησιαστικὸ περιβάλλον μέσα στὸ ὁποῖο ἔζησε. Στὶς ἀρχὲς τοῦ 16ου αἰώνα ἡ δυτικὴ Ἐκκλησία ἀντιμετώπιζε σοβαρὰ προβλήματα. Ἡ πνευματικὴ ζωὴ πολλῶν κληρικῶν εἶχε παρακμάσει, ἡ παπικὴ ἐξουσία εἶχε ταυτιστεῖ σὲ μεγάλο βαθμὸ μὲ πολιτικὰ καὶ οἰκονομικὰ συμφέροντα, ἐνῶ ἡ πώληση συγχωροχαρτιῶν προκαλοῦσε ἔντονες ἀντιδράσεις. Τὰ συγχωροχάρτια παρουσιάζονταν ὡς μέσο ἄφεσης τῶν ποινῶν τῆς ἁμαρτίας καὶ συνδέονταν συχνὰ μὲ οἰκονομικὲς συναλλαγές, δημιουργώντας τὴν ἐντύπωση ὅτι ἡ σωτηρία μποροῦσε νὰ ἐξαγοραστεῖ. Πολλοὶ πιστοὶ αἰσθάνονταν ὅτι ἡ Ἐκκλησία εἶχε ἀπομακρυνθεῖ ἀπὸ τὸ πνεῦμα τοῦ Εὐαγγελίου καὶ ὑπῆρχε ἔντονη ἐπιθυμία γιὰ ἀνανέωση καὶ μεταρρύθμιση.
Μέσα σὲ αὐτὸ τὸ περιβάλλον ἐμφανίζεται ὁ Μαρτῖνος Λούθηρος, Αὐγουστινιανὸς μοναχὸς καὶ καθηγητὴς θεολογίας στὴ Βιτεμβέργη. Ὁ Λούθηρος δὲν ἦταν ἄνθρωπος ἀδιάφορος γιὰ τὰ πνευματικὰ ζητήματα· ἀντίθετα, χαρακτηριζόταν ἀπὸ βαθιὰ θρησκευτικὴ ἀγωνία. Εἶχε ἀφιερωθεῖ μὲ αὐστηρότητα στὴ μοναστικὴ ζωή, ἀκολουθώντας νηστεῖες, ἀγρυπνίες, συνεχεῖς ἐξομολογήσεις καὶ αὐστηρὴ ἄσκηση. Παρ’ ὅλα αὐτά, δὲν ἔβρισκε ἐσωτερικὴ εἰρήνη. Ὅσο περισσότερο προσπαθοῦσε νὰ τηρήσει τὸν νόμο τοῦ Θεοῦ, τόσο περισσότερο συνειδητοποιοῦσε τὴν ἀδυναμία τοῦ ἀνθρώπου νὰ γίνει πραγματικὰ δίκαιος μπροστὰ στὸν Θεό.
Τὸ βασικὸ πρόβλημα ποὺ τὸν ἀπασχολοῦσε ἦταν ἡ ἔννοια τῆς «δικαιοσύνης τοῦ Θεοῦ». Μελετώντας τὴν πρὸς Ρωμαίους ἐπιστολὴ τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, ἰδιαίτερα τὸ χωρίο «ὁ δίκαιος ἐκ πίστεως ζήσεται», ὁ Λούθηρος ἀρχικὰ κατανοοῦσε τὴ θεία δικαιοσύνη ὡς τὴν αὐστηρὴ δικαιοσύνη, μὲ τὴν ὁποία ὁ Θεὸς κρίνει καὶ τιμωρεῖ τὸν ἁμαρτωλό. Ἡ εἰκόνα αὐτὴ τὸν γέμιζε φόβο καὶ ἀπόγνωση, διότι πίστευε ὅτι ὁ ἄνθρωπος, ὡς ἁμαρτωλός, δὲν μπορεῖ ποτὲ νὰ ἀνταποκριθεῖ πλήρως στὶς ἀπαιτήσεις τῆς θείας δικαιοσύνης.
Ἡ μεγάλη θεολογική του στροφὴ ἦλθε μέσα ἀπὸ αὐτὸ ποὺ ἀργότερα ὀνομάστηκε Turmerlebnis, δηλαδὴ «Ἐμπειρία τοῦ Πύργου». Σύμφωνα μὲ τὴν παράδοση, ἐνῶ βρισκόταν στὸν πύργο τοῦ μοναστηριοῦ τῆς Βιτεμβέργης μελετώντας τὴν Ἁγία Γραφή, κατανόησε ὅτι ἡ «δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ» δὲν εἶναι ἡ δικαιοσύνη μὲ τὴν ὁποία ὁ Θεὸς καταδικάζει, ἀλλὰ ἐκείνη μὲ τὴν ὁποία σώζει καὶ δικαιώνει δωρεὰν τὸν ἄνθρωπο μέσῳ τοῦ Χριστοῦ. Ἡ σωτηρία, σύμφωνα μὲ αὐτὴ τὴ νέα κατανόηση, δὲν ἀποτελεῖ ἀποτέλεσμα ἀνθρώπινων ἔργων ἢ ἠθικῆς τελειότητας, ἀλλὰ δωρεὰ τῆς θείας χάρης. Ὁ ἴδιος ὁ Λούθηρος περιγράφει αὐτὴ τὴν ἐμπειρία σὰν νὰ ἄνοιξαν μπροστά του «οἱ πύλες τοῦ παραδείσου».
Ἀπὸ αὐτὴ τὴν ἐμπειρία γεννήθηκε ἡ βασικὴ ἀρχὴ τῆς λουθηρανικῆς θεολογίας: ἡ δικαίωση μέσῳ τῆς πίστης καὶ μόνο μέσῳ τῆς πίστης, τὸ γνωστὸ sola fide. Ὁ ἄνθρωπος σώζεται ὄχι ἐπειδὴ τὸ ἀξίζει ἢ ἐπειδὴ κατορθώνει νὰ συγκεντρώσει πνευματικὰ «ἔργα», ἀλλὰ ἐπειδὴ ἐμπιστεύεται ὁλοκληρωτικὰ τὸν Θεὸ καὶ τὴ χάρη Του. Ἡ πίστη γιὰ τὸν Λούθηρο δὲν εἶναι ἁπλῶς διανοητικὴ ἀποδοχὴ ὁρισμένων δογμάτων· εἶναι ἡ ἀπόλυτη ἐμπιστοσύνη στὴ σωτηρία ποὺ προσφέρει ὁ Χριστός.
Ἡ δικαίωση, σύμφωνα μὲ τὸν Λούθηρο, ἔχει χαρακτήρα «δικανικὸ» ἢ «forensic». Δηλαδὴ ὁ Θεὸς «κηρύσσει» δίκαιο τὸν ἁμαρτωλὸ ἐξαιτίας τοῦ Χριστοῦ. Ἡ δικαιοσύνη δὲν προέρχεται ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν ἄνθρωπο ἀλλὰ ἀπὸ τὸν Χριστό, καὶ λογίζεται στὸν πιστὸ ὡς δωρεά. Μέσα σὲ αὐτὸ τὸ πλαίσιο ἐμφανίζεται καὶ ἡ ἰδέα τοῦ admirabile commercium, τοῦ «θαυμαστοῦ ἀνταλλάγματος»: ὁ Χριστὸς λαμβάνει πάνω Του τὴν ἁμαρτία τοῦ ἀνθρώπου καὶ ὁ ἄνθρωπος λαμβάνει τὴ δικαιοσύνη τοῦ Χριστοῦ.
Ἡ ἀντίληψη αὐτὴ συνδέεται ἄμεσα μὲ τὴ γνωστὴ λουθηρανικὴ φράση simul iustus et peccator — «ταυτόχρονα δίκαιος καὶ ἁμαρτωλός». Ὁ πιστὸς ἐξακολουθεῖ νὰ εἶναι ἁμαρτωλὸς ὡς ἄνθρωπος, ἀλλὰ θεωρεῖται δίκαιος ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ χάρη στὸν Χριστό. Ἔτσι, τὰ καλὰ ἔργα δὲν ἀποτελοῦν αἰτία σωτηρίας· εἶναι ἁπλῶς καρπὸς τῆς πίστης καὶ τῆς παρουσίας τοῦ Χριστοῦ μέσα στὸν πιστό.
Ἡ διδασκαλία αὐτὴ ὑπῆρξε ἐπαναστατικὴ γιὰ τὴν ἐποχή της καὶ προκάλεσε βαθιὰ ρήξη μὲ τὴ Ρωμαιοκαθολικὴ Ἐκκλησία. Παράλληλα, ἀποτέλεσε καὶ τὸ σημεῖο πάνω στὸ ὁποῖο ἀναπτύχθηκε ἀργότερα ἡ κριτικὴ τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας πρὸς τὸν Λούθηρο καὶ γενικότερα πρὸς τὴ δυτικὴ μεταρρυθμιστικὴ θεολογία.
Σχόλια ἀπὸ ὀρθόδοξον σκοπιὰν
Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ἀναγνωρίζει ὅτι ὁ Λούθηρος ἀντέδρασε σὲ ὑπαρκτὰ προβλήματα καὶ ὅτι ἐπανέφερε στὸ προσκήνιο τὴ σημασία τῆς θείας χάρης καὶ τῆς προσωπικῆς πίστης. Ὡστόσο, θεωρεῖ ὅτι ἡ θεολογία του ἀλλοιώνει τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ἡ ἀρχαία Ἐκκλησία κατανοοῦσε τὴ σωτηρία καὶ τὴ σχέση τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸν Θεό.
Ἡ πρώτη καὶ σημαντικότερη ὀρθόδοξη ἔνσταση ἀφορᾶ τὸν χαρακτήρα τῆς δικαίωσης. Γιὰ τὴ λουθηρανικὴ θεολογία, ἡ δικαίωση εἶναι κυρίως ἐξωτερικὴ πράξη: ὁ Θεὸς «κηρύσσει» δίκαιο τὸν ἁμαρτωλό. Ἡ Ὀρθοδοξία, ἀντίθετα, βλέπει τὴ σωτηρία ὡς πραγματικὴ μεταμόρφωση καὶ θεραπεία τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ χάρη τοῦ Θεοῦ δὲν λειτουργεῖ μόνο νομικὰ ἢ ἐξωτερικά, ἀλλὰ θεραπεύει τὴν ἀνθρώπινη φύση καὶ ὁδηγεῖ τὸν ἄνθρωπο στὴ θέωση, δηλαδὴ στὴ ζωντανὴ ἕνωση μὲ τὸν Θεό.
Στὴν ὀρθόδοξη παράδοση, ὁ ἄνθρωπος δὲν σώζεται ἁπλῶς ἐπειδὴ καλύπτεται ἐξωτερικὰ ἀπὸ τὴ δικαιοσύνη τοῦ Χριστοῦ. Σώζεται ἐπειδὴ πραγματικὰ μεταμορφώνεται μέσα ἀπὸ τὴ χάρη τοῦ Θεοῦ. Ἡ σωτηρία δὲν εἶναι μόνο συγχώρηση, ἀλλὰ καὶ ἀνακαίνιση τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης.
Δεύτερο βασικὸ σημεῖο διαφωνίας εἶναι τὸ sola fide. Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία δὲν ἀποδέχεται τὴν ἰδέα ὅτι ἡ πίστη μόνη της, ἀποκομμένη ἀπὸ τὴ ζωὴ καὶ τὰ ἔργα, ἀρκεῖ γιὰ τὴ σωτηρία. Ἡ πίστη θεωρεῖται ἀπαραίτητη, ἀλλὰ συνδέεται ἀδιάσπαστα μὲ τὴ μετάνοια, τὴν ἀγάπη, τὴν ἄσκηση, τὴ συμμετοχὴ στὰ μυστήρια καὶ τὰ καλὰ ἔργα. Τὰ ἔργα δὲν σώζουν αὐτόνομα οὔτε ἀποτελοῦν «ἀγορὰ» τῆς σωτηρίας· ἀποτελοῦν ὅμως ἀναγκαία ἔκφραση τῆς ζωντανῆς πίστης καὶ τῆς συνεργασίας τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὴ χάρη τοῦ Θεοῦ.
Κεντρικὴ θέση στὴν ὀρθόδοξη θεολογία ἔχει ἡ ἔννοια τῆς συνεργίας. Ὁ Θεὸς προσφέρει τὴ χάρη Του, ἀλλὰ ὁ ἄνθρωπος ἀνταποκρίνεται ἐλεύθερα. Ἡ σωτηρία δὲν ἐπιβάλλεται μηχανικὰ στὸν ἄνθρωπο οὔτε πραγματοποιεῖται χωρὶς τὴ δική του ἐλεύθερη συμμετοχή. Ἡ ἀνθρώπινη ἐλευθερία καὶ ἡ θεία χάρη συνεργάζονται χωρὶς νὰ συγχέονται.
Ἡ Ὀρθοδοξία θεωρεῖ ἐπίσης προβληματικὴ τὴ λουθηρανικὴ ἀντίληψη γιὰ τὴν ἀνθρώπινη φύση. Στὴ σκέψη τοῦ Λούθηρου, ὁ ἄνθρωπος παρουσιάζεται τόσο βαθιὰ τραυματισμένος ἀπὸ τὴν ἁμαρτία, ὥστε δὲν μπορεῖ νὰ συμβάλει οὐσιαστικὰ στὴ σωτηρία του. Ἀντίθετα, ἡ ὀρθόδοξη θεολογία, παρότι ἀναγνωρίζει τὴ δύναμη τῆς ἁμαρτίας, δὲν θεωρεῖ ὅτι ἡ εἰκόνα τοῦ Θεοῦ μέσα στὸν ἄνθρωπο καταστράφηκε ὁλοκληρωτικά. Ὁ ἄνθρωπος παραμένει ἱκανὸς νὰ ἀνταποκριθεῖ στὴ θεία χάρη καὶ νὰ πορευθεῖ πρὸς τὸν ἁγιασμό.
Ἐπιπλέον, ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία δίνει τεράστια σημασία στὸν ἐκκλησιαστικὸ καὶ μυστηριακὸ χαρακτήρα τῆς σωτηρίας. Ἡ σωτηρία δὲν εἶναι ἀτομικὴ ὑπόθεση ἀνάμεσα στὸν ἄνθρωπο καὶ τὸν Θεό, ἀλλὰ πορεία μέσα στὸ σῶμα τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ Θεία Εὐχαριστία, τὰ μυστήρια, ἡ λειτουργικὴ ζωὴ καὶ ἡ κοινότητα τῶν πιστῶν ἀποτελοῦν κεντρικὰ στοιχεῖα τῆς πνευματικῆς ζωῆς.
Τέλος, ἡ Ὀρθοδοξία δὲν ἀποδέχεται τὴν ἀρχὴ sola Scriptura, δηλαδὴ «μόνο ἡ Ἁγία Γραφή». Ἡ Ἁγία Γραφὴ θεωρεῖται ἀναπόσπαστο μέρος τῆς Ἱερᾶς Παράδοσης τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἑρμηνεύεται μέσα ἀπὸ τὴ ζωὴ τῶν Πατέρων, τῶν Οἰκουμενικῶν Συνόδων καὶ τῆς λειτουργικῆς ἐμπειρίας τῆς Ἐκκλησίας.
Ἡ διαμάχη ἀνάμεσα στὴ λουθηρανικὴ καὶ τὴν ὀρθόδοξη θεολογία δὲν ἀφορᾶ μόνο ὁρισμένες δογματικὲς λεπτομέρειες. Ἐκφράζει δύο διαφορετικοὺς τρόπους κατανόησης τῆς σωτηρίας, τῆς χάρης, τῆς ἀνθρώπινης φύσης καὶ τῆς σχέσης τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸν Θεό. Ἀπὸ τὴ μία πλευρὰ βρίσκεται ἡ ἔμφαση στὴ δωρεὰν δικαίωση μέσῳ τῆς πίστης καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη ἡ ἔμφαση στὴ θεραπεία, τὴ μεταμόρφωση καὶ τὴ συνεργία ἀνθρώπου καὶ Θεοῦ μέσα στὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας.