Το νέο καθεστώς, ο εκσυγχρονισμός του δικτύου και οι κίνδυνοι για ένα δημόσιο αγαθόΛίγους μήνες αργότερα, έπειτα από έναν ιδιαίτερα βροχερό χειμώνα, τα αποθέματα του Μόρνου σχεδόν τριπλασιάστηκαν.
Παρ’ όλα αυτά, η Βουλή ενέκρινε τη μεταρρύθμιση που προβλέπει τη συγκέντρωση του τομέα γύρω από τις δύο μεγάλες εταιρείες ύδρευσης, την ΕΥΔΑΠ και την ΕΥΑΘ.Η κυβέρνηση διαβεβαιώνει ότι ο δημόσιος χαρακτήρας του νερού διατηρείται και ότι δεν πρόκειται να υπάρξουν νέες αυξήσεις στα τιμολόγια.Ωστόσο, η αντιπολίτευση εκτιμά ότι η μεταρρύθμιση αποτελεί το πρώτο βήμα για τη δημιουργία ενός οικονομικά ελκυστικού περιουσιακού στοιχείου, το οποίο θα μπορούσε στο μέλλον να προσελκύσει ιδιωτικά κεφάλαια.
Τα βασικά σημεία των θεσμικών αλλαγών• Η κυβέρνηση αιτιολογεί τη μεταρρύθμιση επικαλούμενη τις μεγάλες απώλειες νερού, τα σημαντικά χρέη πολλών ΔΕΥΑ• Το φθινόπωρο του 2025• Μετά τις ισχυρές βροχοπτώσεις του χειμώνα,• Οι διαρροές στα δίκτυα, τα οικονομικά προβλήματα των ΔΕΥΑ και ο κατακερματισμός του συστήματο• Η αντιπολίτευση εκφράζει φόβους ότι το Δημόσιο θα αναλάβει τα χρέη, θα χρηματοδοτήσει τον εκσυγχρονισμό των υποδομών και στη συνέχεια ο κλάδος θα καταστεί ιδιαίτερα ελκυστικός για ιδιωτικούς επενδυτές.• Μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν αποδείξεις για αθέμιτη επιρροή πολιτικών ή μέσων ενημέρωσης. Ωστόσο, η κοινωνία δικαιούται να ζητά πλήρη διαφάνεια σχετικά με τις επαφές κυβερνητικών στελεχών με ομάδες πίεσης, τη χρηματοδότηση επικοινωνιακών εκστρατειών και τα μελλοντικά σχέδια για το ιδιοκτησιακό καθεστώς των εταιρειών ύδρευσης.
Το νομοσχέδιο του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας εγκρίθηκε επί της αρχής με 157 ψήφους υπέρ και 131 κατά.
Η νέα νομοθεσία προβλέπει την επέκταση του γεωγραφικού και επιχειρησιακού ρόλου των δύο μεγαλύτερων εταιρειών ύδρευσης της χώρας, της ΕΥΔΑΠ στην Αττική και της ΕΥΑΘ στη Θεσσαλονίκη. Παράλληλα, επιδιώκεται η σταδιακή συγχώνευση των πολυάριθμων δημοτικών επιχειρήσεων ύδρευσης και αποχέτευσης (ΔΕΥΑ), καθώς και η ενίσχυση των αρμοδιοτήτων της Ρυθμιστικής Αρχής.
Εύλογος ο εκσυγχρονισμός του συστήματος υδροδότησηςΣήμερα, η διαχείριση της ύδρευσης και της αποχέτευσης πραγματοποιείται από εκατοντάδες διαφορετικούς φορείς, με μεγάλες διαφορές ως προς τις τεχνικές δυνατότητες και την οικονομική τους κατάστασηΠολλές ΔΕΥΑ έχουν συσσωρεύσει σημαντικά χρέη, ενώ σε αρκετές περιοχές χάνονται τεράστιες ποσότητες νερού εξαιτίας της παλαιότητας των δικτύων.
Ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, περιέγραψε χαρακτηριστικά το πρόβλημα:
«Δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να χάνουμε πέντε ή έξι σταγόνες από κάθε δέκα.»Σύμφωνα με την κυβέρνηση, η δημιουργία μεγαλύτερων και ισχυρότερων φορέων θα επιτρέψει ταχύτερες επενδύσεις στα δίκτυα, καλύτερη πρόσβαση σε χρηματοδότηση, ανάπτυξη ψηφιακών συστημάτων διαχείρισης και μείωση του λειτουργικού κόστουςΗ συγκέντρωση του τομέα, ωστόσο, δεν ταυτίζεται αυτομάτως με την ιδιωτικοποίηση. Μια μεγαλύτερη δημόσια επιχείρηση μπορεί πράγματι να λειτουργήσει αποτελεσματικότερα από δεκάδες μικρούς δημοτικούς οργανισμούς. Το πραγματικό ερώτημα είναι τι θα ακολουθήσει μετά τη συγκέντρωση των χρεών, των υποδομών, των περιουσιακών στοιχείων και των ταμειακών ροών σε λίγους μεγάλους φορείς.Οι περιορισμένες χειμερινές βροχοπτώσεις, η έλλειψη χιονοπτώσεων στα ορεινά και οι παρατεταμένοι καύσωνες οδήγησαν σε σημαντική μείωση των αποθεμάτων νερού.
Σύμβολο αυτής της κρίσης έγινε ο ταμιευτήρας του Μόρνου, από τον οποίο υδροδοτείται μεγάλο μέρος της ΑττικήςΗ υποχώρηση της στάθμης του νερού αποκάλυψε ξανά τα ερείπια του παλιού χωριού Κάλλιο, το οποίο είχε κατακλυστεί κατά την κατασκευή του φράγματος. Οι εικόνες των εγκαταλελειμμένων σπιτιών και της ξεραμένης γης κυριάρχησαν στα μέσα ενημέρωσης, ενισχύοντας την αίσθηση μιας επικείμενης υδατικής κρίσης.Η ξηρασία ήταν αναμφίβολα πραγματική. Ωστόσο, παράλληλα με τις αναφορές στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, άρχισε να κυριαρχεί και ένα δεύτερο αφήγημα: ότι το υφιστάμενο δημόσιο και δημοτικό σύστημα διαχείρισης του νερού αδυνατεί να ανταποκριθεί στις σύγχρονες προκλήσεις και ότι απαιτείται ένα διαφορετικό μοντέλο οργάνωσης.
Σε μεγάλο αριθμό δημοσιευμάτων επαναλαμβανόταν η ίδια συλλογιστική:
• τα διαθέσιμα υδάτινα αποθέματα μειώνονται,• τα δίκτυα χάνουν έως και το μισό του νερού λόγω διαρροών,• πολλές δημοτικές επιχειρήσεις ύδρευσης αντιμετωπίζουν σοβαρά οικονομικά προβλήματα,• το κράτος αδυνατεί να χρηματοδοτήσει τις απαραίτητες επενδύσεις,• συνεπώς, απαιτείται η συμμετοχή ιδιωτικών κεφαλαίων και η εφαρμογή εταιρικών πρακτικών διαχείρισης.Η συλλογιστική αυτή, ωστόσο, δεν είναι αυτονόητη.
Η ξηρασία αποδεικνύει ότι απαιτούνται νέα έργα αποθήκευσης νερού, ενίσχυση των υδατικών αποθεμάτων και αποτελεσματικότερη διαχείριση της κατανάλωσης. Οι διαρροές αποδεικνύουν ότι τα δίκτυα χρειάζονται άμεσο εκσυγχρονισμό. Τα χρέη των ΔΕΥΑ αναδεικνύουν την ανάγκη καλύτερης οικονομικής εποπτείας.Κανένα όμως από αυτά τα στοιχεία, από μόνο του, δεν αποδεικνύει ότι ένας ιδιώτης επενδυτής θα διαχειριστεί αποτελεσματικότερα έναν τόσο κρίσιμο δημόσιο πόρο.
Μια ιδιωτική εταιρεία μπορεί πράγματι να λειτουργεί με μεγαλύτερη τεχνική αποτελεσματικότητα.Η βασική της υποχρέωση όμως είναι απέναντι στους μετόχους της και στην απόδοση των επενδεδυμένων κεφαλαίων.Στην περίπτωση αυτή, το νερό παύει να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως κοινωνικό αγαθό και μετατρέπεται σε οικονομικό προϊόν, του οποίου η διαχείριση υπακούει και σε επιχειρηματικά κριτήρια.Δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι η δημόσια συζήτηση ή οι σχετικές δημοσιεύσεις υπαγορεύθηκαν από οικονομικά συμφέροντα ή ότι ασκήθηκαν αθέμιτες πιέσεις προς πολιτικούς.
Ωστόσο, η χρονική σύμπτωση της επικοινωνιακής εκστρατείας με την προώθηση της μεταρρύθμισης, καθώς και το αυξημένο ενδιαφέρον μεγάλων επενδυτικών σχημάτων για τις υποδομές κοινής ωφέλειας, καθιστούν απολύτως θεμιτό το αίτημα για μεγαλύτερη διαφάνεια.Ως αποτέλεσμα, τα αποθέματα νερού στον Μόρνο σχεδόν τριπλασιάστηκαν σε σχέση με τα χαμηλά επίπεδα του προηγούμενου φθινοπώρου και το χωριό Κάλλιο βυθίστηκε ξανά κάτω από την επιφάνεια της λίμνης.
Η εξέλιξη αυτή δεν σημαίνει ότι η απειλή της κλιματικής αλλαγής έχει εκλείψει.Μία μόνο βροχερή περίοδος δεν αναιρεί τη μακροπρόθεσμη τάση αύξησης των θερμοκρασιών, τη μεταβλητότητα των βροχοπτώσεων και τον κίνδυνο επανάληψης ακραίων περιόδων ξηρασίαςΩστόσο, η ανάκαμψη του ταμιευτήρα ανέτρεψε ένα ιδιαίτερα βολικό πολιτικό συμπέρασμα: ότι η χαμηλή στάθμη του νερού αποτελούσε απόδειξη της αποτυχίας του δημόσιου μοντέλου διαχείρισης.
Ο Μόρνος δεν γέμισε επειδή άλλαξε το ιδιοκτησιακό καθεστώς της ΕΥΔΑΠ ούτε επειδή ανέλαβε τη διαχείρισή του κάποιος ιδιώτης επενδυτής.Γέμισε επειδή επέστρεψαν οι βροχοπτώσεις.Η διάκριση αυτή είναι ουσιώδης.
Μια υδρολογική κρίση και μια κρίση διαχείρισης μπορούν να συνυπάρχουν.Δεν θα πρέπει όμως να συγχέονται, έτσι ώστε ένα φυσικό φαινόμενο να χρησιμοποιείται ως αυτόματη δικαιολογία για βαθιές θεσμικές αλλαγές ή για τη μεταφορά της διαχείρισης ενός δημόσιου αγαθού σε εμπορικές δομές.Με άλλα λόγια, η κρίση του νερού ανέδειξε πραγματικές αδυναμίες του ελληνικού συστήματος ύδρευσης. Δεν απέδειξε όμως ότι η αλλαγή του ιδιοκτησιακού ή διοικητικού μοντέλου αποτελεί τη μοναδική ή την αναπόφευκτη λύση.Αντίθετα, πρόκειται για διαρθρωτικές αδυναμίες που έχουν καταγραφεί εδώ και πολλά χρόνια.
Σε πολλά δημοτικά δίκτυα ύδρευσης οι απώλειες νερού παραμένουν εξαιρετικά υψηλές.
Συχνά απουσιάζουν ψηφιακά συστήματα παρακολούθησης, ακριβείς χαρτογραφήσεις των αγωγών, τηλεμετρία για τον έλεγχο της πίεσης και επαρκές τεχνικό προσωπικό για την άμεση αποκατάσταση βλαβών.Παράλληλα, αρκετές Δημοτικές Επιχειρήσεις Ύδρευσης και Αποχέτευσης (ΔΕΥΑ) έχουν συσσωρεύσει σημαντικά χρέη προς παρόχους ηλεκτρικής ενέργειας, εργολάβους και προμηθευτές.
Τον Ιούλιο, η κυβέρνηση ανακοίνωσε την υλοποίηση 103 έργων συνολικού προϋπολογισμού περίπου 142 εκατ. ευρώ, τΣτα νησιά, η κατάσταση είναι ακόμη πιο σύνθετη.Κατά τους θερινούς μήνες η κατανάλωση αυξάνεται κατακόρυφα λόγω του τουρισμού, ενώ τα υπόγεια υδροφόρα στρώματα εξαντλούνται, η υφαλμύρωση επεκτείνεται και η αφαλάτωση, αν και απαραίτητη σε πολλές περιπτώσεις, παραμένει ιδιαίτερα ενεργοβόρα και δαπανηρή.Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, η ανάγκη μεταρρυθμίσεων είναι πραγματική.Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν είναι αν χρειάζεται μεταρρύθμιση, αλλά ποια μορφή θα λάβει.Η αναδιοργάνωση του τομέα δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκη ότι η μόνη δυνατή κατάληξη είναι η συμμετοχή ιδιωτικών κεφαλαίων ή η μελλοντική ιδιωτικοποίηση.
Γιατί η αντιπολίτευση μιλά για προετοιμασία ιδιωτικοποίησης;
Η βασική ένσταση της αντιπολίτευσης δεν είναι ότι το νέο νομοσχέδιο ιδιωτικοποιεί άμεσα το νερό. Τέτοια πρόβλεψη δεν περιλαμβάνεται στο κείμενο του νόμου.
Η ανησυχία αφορά τη διαδοχή των επόμενων βημάτων.
Σύμφωνα με αυτή τη λογική, το Δημόσιο:
• συγκεντρώνει τις διάσπαρτες δημοτικές επιχειρήσεις,• αναλαμβάνει ή αναδιαρθρώνει τα χρέη τους,• χρηματοδοτεί τον εκσυγχρονισμό των δικτύων μέσω του κρατικού προϋπολογισμού και ευρωπαϊκών πόρων,• ενοποιεί τα τιμολόγια, τα πληροφοριακά συστήματα και τα περιουσιακά στοιχεία,• δημιουργεί έναν μεγάλο, οικονομικά σταθερό οργανισμό με προβλέψιμες ταμειακές ροές.Ένας τέτοιος οργανισμός είναι σαφώς πιο ελκυστικός για έναν επενδυτή σε σχέση με το σημερινό κατακερματισμένο σύστημα εκατοντάδων φορέων, με διαφορετικά οικονομικά δεδομένα, ανομοιογενή τιμολόγια και υποδομές άγνωστης κατάστασης.
Με άλλα λόγια, η οικονομική εξυγίανση μπορεί να οδηγήσει σε δύο διαφορετικά αποτελέσματα.
Το πρώτο είναι η δημιουργία ενός ισχυρότερου δημόσιου συστήματος ύδρευσης, με καλύτερες υπηρεσίες και μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα.Το δεύτερο είναι η μετατροπή του τομέα σε ένα ώριμο επενδυτικό προϊόν, έτοιμο για μερική πώληση, παραχώρηση ή ανάθεση επιμέρους λειτουργιών σε ιδιωτικούς φορείς.Οι φόβοι αυτοί δεν εμφανίζονται χωρίς ιστορικό υπόβαθρο.Κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, τόσο η ΕΥΔΑΠ όσο και η ΕΥΑΘ είχαν συμπεριληφθεί στα σχέδια αποκρατικοποιήσεων. Παράλληλα, το Συμβούλιο της Επικρατείας έχει επανειλημμένα τονίσει ότι η παροχή νερού αποτελεί υπηρεσία ζωτικής σημασίας, η οποία οφείλει να τελεί υπό ουσιαστικό δημόσιο έλεγχο.
Το 2023 ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης δήλωσε δημόσια ότι η ιδιωτικοποίηση του νερού δεν αποτελεί επιλογή και ότι η ΕΥΔΑΠ και η ΕΥΑΘ πρέπει να παραμείνουν υπό τον άμεσο έλεγχο του Δημοσίου.
Η νέα νομοθεσία δεν αναιρεί ρητά αυτή τη δέσμευση.
Ωστόσο, δεν θεσπίζει ούτε έναν απολύτως δεσμευτικό μηχανισμό που να αποκλείει οριστικά μια μελλοντική μεταβίβαση μετοχών, παραχωρήσεων ή αρμοδιοτήτων σε ιδιώτες.Για τον λόγο αυτό, η αντιπαράθεση δεν αφορά μόνο το περιεχόμενο του σημερινού νόμου, αλλά και τις δυνατότητες που αυτός ενδέχεται να δημιουργήσει για τις κυβερνήσεις του μέλλοντος.Η διαβεβαίωση αυτή καθησυχάζει σε έναν βαθμό την κοινή γνώμη.
Ωστόσο, αξίζει να σημειωθεί ότι η ΕΥΔΑΠ προχώρησε ήδη σε αναπροσαρμογή των τιμολογίων της στα τέλη του 2025.
Επομένως, η υπόσχεση ότι «δεν θα υπάρξουν νέες αυξήσεις» δεν σημαίνει ότι οι τιμές δεν έχουν ήδη μεταβληθεί• σημαίνει απλώς ότι προς το παρόν δεν προβλέπεται νέα αναπροσαρμογή.Το ουσιαστικότερο ερώτημα είναι διαφορετικό: ποιος θα χρηματοδοτήσει τον εκσυγχρονισμό των δικτύων, ο οποίος εκτιμάται ότι θα απαιτήσει επενδύσεις πολλών δισεκατομμυρίων ευρώ.
Οι διαθέσιμες πηγές χρηματοδότησης είναι περιορισμένες:
• ο κρατικός προϋπολογισμός,• τα ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά προγράμματα,• τα έσοδα από τα τιμολόγια των καταναλωτών,• ο τραπεζικός δανεισμός,• ή η συμμετοχή ιδιωτικών κεφαλαίων.Εάν επιλεγεί η τελευταία λύση, οι ιδιώτες επενδυτές θα αναμένουν εύλογα απόδοση επί των κεφαλαίων που θα επενδύσουν.
Αυτό μπορεί να μεταφραστεί είτε σε υψηλότερα έσοδα από τα τιμολόγια είτε σε μακροχρόνιες συμβάσεις παραχώρησης ή εγγυημένες πληρωμές από το Δημόσιο.Για τον λόγο αυτό, η πολιτική δέσμευση περί μη αύξησης των τιμολογίων θα ήταν σημαντικά πιο πειστική εάν συνοδευόταν από ένα πλήρως δημοσιοποιημένο χρηματοδοτικό σχέδιο: πόσο κοστίζει συνολικά η μεταρρύθμιση, ποιος χρηματοδοτεί κάθε έργο και ποιες είναι οι οικονομικές υποχρεώσεις του Δημοσίου απέναντι σε ενδεχόμενους ιδιώτες εταίρους.Από τη μία πλευρά, η κυβέρνηση επισημαίνει ότι το νερό εξελίσσεται σε στρατηγικό φυσικό πόρο και ότι η χώρα πρέπει να προσαρμοστεί στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Από την άλλη, ενθαρρύνει επενδύσεις σε εγκαταστάσεις που, ανάλογα με την τεχνολογία ψύξης που χρησιμοποιούν, μπορεί να απαιτούν σημαντικές ποσότητες νερού.Δεν είναι όλα τα data centers ίδια.
Ορισμένα χρησιμοποιούν κλειστά κυκλώματα ψύξης, άλλα βασίζονται κυρίως στον αέραΠαρ’ όλα αυτά, όταν πρόκειται για μεγάλης κλίμακας εγκαταστάσεις, οι επιπτώσεις στους τοπικούς υδατικούς πόρους δεν μπορούν να αγνοηθούν.Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι η ύπαρξη των data centers καθαυτή, αλλά η έλλειψη ολοκληρωμένης δημόσιας πληροφόρησης.
Για κάθε νέα επένδυση θα ήταν σκόπιμο να δημοσιοποιούνται:
• η προβλεπόμενη ετήσια κατανάλωση νερού,• η πηγή υδροδότησης,• η τεχνολογία ψύξης που θα χρησιμοποιηθεί,