Του Σωτήρη Μ. Τζούμα
Η 29η Μαΐου 1453 δεν είναι απλώς μια ημερομηνία στην ιστορία του Ελληνισμού. Είναι μια πληγή που παραμένει ζωντανή στη συλλογική μας μνήμη. Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς Τούρκους σήμανε το τέλος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, της χιλιόχρονης Ρωμανίας, που υπήρξε φάρος πίστεως, πολιτισμού και ελληνικού πνεύματος.
Όμως, η ιστορία δεν γράφεται μόνο από τους εξωτερικούς εχθρούς. Συχνά οι μεγαλύτερες καταστροφές αρχίζουν από τις ρωγμές που ανοίγουν μέσα στους ίδιους τους λαούς. Και η Άλωση της Πόλης αποτελεί ίσως το πιο τραγικό παράδειγμα αυτής της αλήθειας.
Ο προαιώνιος διχασμός
Πολλοί ιστορικοί συμφωνούν ότι η Κωνσταντινούπολη δεν έπεσε μόνο από τα κανόνια του Μωάμεθ του Πορθητή. Είχε αρχίσει να πέφτει πολύ νωρίτερα, όταν οι Έλληνες έπαψαν να είναι ενωμένοι.
Οι εμφύλιες διαμάχες, οι πολιτικές ίντριγκες, οι προσωπικές φιλοδοξίες και οι συγκρούσεις για την εξουσία αποδυνάμωσαν το κράτος περισσότερο από κάθε ξένο στρατό. Ενώ ο εχθρός βρισκόταν έξω από τα τείχη, μέσα στην αυτοκρατορία κυριαρχούσαν η καχυποψία, η αντιπαλότητα και οι φατρίες.
Η ίδια τραγική εικόνα επαναλαμβάνεται διαρκώς στην ελληνική ιστορία. Από τις πόλεις-κράτη της αρχαιότητας μέχρι τους εμφύλιους της νεότερης Ελλάδας, ο διχασμός υπήρξε η μεγαλύτερη πληγή του έθνους μας. Συχνά νικήσαμε τους εχθρούς μας όταν ήμασταν ενωμένοι και συχνά ηττηθήκαμε όταν πολεμούσαμε μεταξύ μας.
Τα πάθη που μας πληγώνουν
Η ιστορία της Άλωσης μάς καλεί να κοιτάξουμε όχι μόνο τους εχθρούς μας, αλλά και τον εαυτό μας.
Η αλαζονεία, η φιλαρχία, η ζήλια, η μικροψυχία και ο εγωισμός είναι πάθη που διαβρώνουν τα θεμέλια κάθε κοινωνίας. Όταν το προσωπικό συμφέρον τοποθετείται πάνω από το κοινό καλό, τότε η παρακμή γίνεται αναπόφευκτη.
Οι πρόγονοί μας πλήρωσαν ακριβά αυτά τα λάθη. Και η ιστορία μάς διδάσκει ότι κανένας λαός δεν κινδυνεύει περισσότερο από τα δικά του ελαττώματα.
Η ευθύνη των νέων γενεών
Οι νέοι Έλληνες δεν έχουν ευθύνη για τα λάθη του παρελθόντος. Έχουν όμως ευθύνη να μάθουν από αυτά.
Η μνήμη της Άλωσης δεν πρέπει να τρέφει μίσος ούτε να εγκλωβίζει τον λαό μας στη θλίψη. Πρέπει να λειτουργεί ως φάρος αυτογνωσίας. Να μας θυμίζει ότι η ενότητα είναι δύναμη και ότι η διάσπαση οδηγεί στην αδυναμία.
Η νέα γενιά καλείται να χτίσει γέφυρες εκεί όπου οι προηγούμενες γενιές ύψωσαν τείχη. Να υπερβεί τις μικρότητες, τις ιδεολογικές ακρότητες και τις προσωπικές αντιπαλότητες. Να αγαπήσει την πατρίδα όχι με λόγια, αλλά με έργα. Με παιδεία, ήθος, εργατικότητα και πίστη στις αξίες που κράτησαν τον Ελληνισμό ζωντανό μέσα στους αιώνες.
Το μήνυμα της Πόλης
Η Κωνσταντινούπολη δεν είναι μόνο σύμβολο μιας χαμένης αυτοκρατορίας. Είναι σύμβολο μιας διαρκούς προειδοποίησης.
Τα τείχη της δεν γκρεμίστηκαν σε μία ημέρα. Πρώτα γκρεμίστηκαν οι άμυνες της ψυχής, η ενότητα του λαού και η συναίσθηση της κοινής αποστολής. Όταν αυτά χάθηκαν, η πτώση έγινε θέμα χρόνου.
Σήμερα, περισσότερο από πεντακόσια χρόνια μετά, το μεγαλύτερο μνημόσυνο για την Άλωση δεν είναι τα λόγια ούτε οι τελετές. Είναι η απόφαση να μην επαναλάβουμε τα ίδια λάθη. Να νικήσουμε τον διχασμό, να θεραπεύσουμε τα πάθη μας και να θυμόμαστε ότι ένας λαός που ξεχνά τα διδάγματα της ιστορίας του κινδυνεύει να ξαναζήσει τις τραγωδίες της.
Η Πόλη έπεσε το 1453. Το ερώτημα που παραμένει ζωντανό είναι αν εμείς, οι απόγονοι εκείνων που την υπερασπίστηκαν, θα διδαχθούμε από την ιστορία ή αν θα συνεχίσουμε να επαναλαμβάνουμε τα ίδια σφάλματα που άνοιξαν κάποτε τις πύλες της.