Ανάμεσα στα κατάλοιπα της αρχαίας Αθήνας, ένας μικρός ναός θυμίζει ότι η ζωή στην πόλη δεν σταμάτησε στην κλασική εποχή. Οι Άγιοι Απόστολοι του Σολάκη, στη νοτιοανατολική γωνία της Αρχαίας Αγοράς, αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα μνημεία της βυζαντινής Αθήνας. Η ιδιαίτερη αρχιτεκτονική τους, οι αλλαγές που γνώρισαν και η γειτονιά που χάθηκε γύρω τους αποκαλύπτουν μια λιγότερο ορατή πλευρά της πόλης.
Ένας ναός με όνομα και ερωτήματα
Η οικοδόμηση του ναού τοποθετείται πιθανότατα στο τελευταίο τέταρτο του 10ου αιώνα. Η ονομασία «του Σολάκη» θεωρείται πιθανό οικογενειακό όνομα, συνδεδεμένο με τους ιδρυτές ή τους ιδιοκτήτες του. Ωστόσο, δεν έχουν σωθεί επιγραφές ή έγγραφα που να επιβεβαιώνουν την ταυτότητά τους. Στον νάρθηκα, τον προθάλαμο της εκκλησίας, υπάρχει ένας παλιός, συλημένος τάφος. Ίσως ανήκε στην οικογένεια που ίδρυσε τον ναό, αλλά αυτό παραμένει υπόθεση.
Ένα εύρημα που φωτίζει τις παλιές ονομασίες
Η σύνδεση τέτοιων επωνυμιών με πραγματικές οικογένειες δεν είναι αυθαίρετη. Τη δεκαετία του 1980, κατά τις εργασίες στον τρούλο του Αγίου Νικολάου Ραγκαβά, βρέθηκε επιγραφή με επίκληση υπέρ του Νικολάου Ραγκαβά. Το εύρημα έδειξε ότι παρόμοια ονόματα αθηναϊκών εκκλησιών μπορούν να έχουν ιστορική βάση. Για τους Αγίους Αποστόλους, όμως, η αντίστοιχη άμεση μαρτυρία εξακολουθεί να λείπει.
Η αρχιτεκτονική που κάνει τη διαφορά
Την εποχή εκείνη ήταν διαδεδομένος ο σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός: ένας χώρος όπου σχηματίζεται σταυρός, με τρούλο στο κέντρο. Στους Αγίους Αποστόλους, ο άγνωστος αρχιτέκτονας συνδύασε αυτό το πρότυπο με τέσσερις ημικυκλικές κόγχες, δημιουργώντας ένα κτίσμα που θυμίζει κυκλική σύνθεση. Ο συνδυασμός θεωρείται μοναδικός στη βυζαντινή αρχιτεκτονική. Συγγένειες εντοπίζονται στην αρμενική αρχιτεκτονική, με πιθανό ενδιάμεσο σταθμό επιρροής την Κωνσταντινούπολη. Πρόκειται για ερμηνεία της μορφής του, όχι για βεβαιωμένη καταγωγή του δημιουργού του.
Όταν η Αγορά ήταν μια ζωντανή γειτονιά
Στους βυζαντινούς χρόνους, η περιοχή δεν λειτουργούσε πλέον ως ο δημόσιος χώρος της αρχαιότητας. Είχε γίνει μια πυκνοκατοικημένη συνοικία, με σπίτια, εκκλησίες, εργαστήρια και στενούς, ακανόνιστους δρόμους. Οι κατοικίες βρίσκονταν δίπλα σε χώρους παραγωγής: ένα καμίνι κεραμέα μπορούσε να λειτουργεί πλάι σε ένα σπίτι. Οι ανασκαφές κατέγραψαν αυτή την οργάνωση, πριν αφαιρεθούν τα μεταγενέστερα στρώματα για να αποκαλυφθεί η αρχαία αγορά.
Το Βρυσάκι που χάθηκε
Η νεότερη γειτονιά της περιοχής, το Βρυσάκι, απαλλοτριώθηκε και κατεδαφίστηκε για τις ανασκαφές που ξεκίνησαν τη δεκαετία του 1930. Οι Άγιοι Απόστολοι ήταν μία από τις κεντρικές εκκλησίες της και τον 19ο αιώνα λειτουργούσαν ως ενοριακός ναός. Για τις ανάγκες των πιστών είχαν επεκταθεί, με επεμβάσεις που αλλοίωσαν την αρχική κατασκευή. Στη συνοικία υπήρχαν επίσης η γνωστή Βλασαρού και μικρότερα παρεκκλήσια. Οι Άγιοι Απόστολοι διατηρήθηκαν χάρη στη μοναδική κάτοψη και την υψηλή ποιότητα της κατασκευής τους.
Η αποκατάσταση και τα όριά της
Τη δεκαετία του 1950 αφαιρέθηκαν οι νεότερες προσθήκες, συμπληρώθηκε η τέταρτη κόγχη και ανοικοδομήθηκε ο νάρθηκας πάνω στα σωζόμενα χαμηλά ερείπια. Η αποκατάσταση θεωρείται γενικά προσεκτική, αν και υπάρχουν επιφυλάξεις για επιμέρους επιλογές. Η ενιαία στέγη του νάρθηκα, για παράδειγμα, ίσως δεν αποδίδει την αρχική μορφή του, για την οποία δεν υπήρχαν επαρκή στοιχεία. Αντίθετα, ο τρούλος και οι εξωτερικές όψεις διατηρούν την αυθεντικότητά τους. Το μαρμάρινο τέμπλο αναστυλώθηκε με μέλη που βρέθηκαν εκεί, χωρίς απόλυτη βεβαιότητα ότι όλα προέρχονταν από το ίδιο σύνολο.
Τοιχογραφίες από εκκλησίες που δεν υπάρχουν πια
Στο εσωτερικό σώζονται λίγες και ταλαιπωρημένες τοιχογραφίες του ίδιου του ναού. Τα χτυπήματα στην επιφάνειά τους συνδέονται με την παλιά πρακτική προετοιμασίας του τοίχου για νέο ζωγραφικό στρώμα. Παράλληλα, εκτίθενται τοιχογραφίες από κατεδαφισμένους ναούς του Βρυσακίου, έργα της μεταβυζαντινής περιόδου. Έτσι, η εκκλησία διαφυλάσσει όχι μόνο τη δική της ιστορία, αλλά και ίχνη της θρησκευτικής ζωής και της τέχνης της οθωμανικής Αθήνας.
Μια διαφορετική ματιά στην πόλη
Οι Άγιοι Απόστολοι θυμίζουν ότι η Αρχαία Αγορά είναι τόπος πολλών εποχών. Η προστασία τους αφορά και την ανεμπόδιστη θέασή τους: η πρόσφατη αναστήλωση του λεγόμενου νοτιοανατολικού ναού έχει επικριθεί επειδή περιορίζει την ορατότητά τους. Αυτή η μικρή βυζαντινή νησίδα μάς βοηθά να αντιληφθούμε μια ιστορική συνέχεια που σήμερα δύσκολα διακρίνεται.
Γνωρίζατε αυτή την πλευρά της Αθήνας; Αν βρήκατε ενδιαφέρουσα την ιστορία, μπορείτε να μοιραστείτε το άρθρο και να ανακαλύψετε περισσότερα σχετικά κείμενα στην ιστοσελίδα μας.