Η γιορτή των Τριών Ιεραρχών συχνά γίνεται αφορμή για έντονες κουβέντες. Κάποιοι τη θεωρούν «παράλογη», επειδή –λένε– είναι αντιφατικό να τιμώνται χριστιανοί ως προστάτες των ελληνικών γραμμάτων και της παιδείας. Αν όμως κοιτάξουμε πιο ψύχραιμα την ιστορία και το πώς λειτουργούσε ο δημόσιος λόγος στην αρχαιότητα, αυτή η ένσταση αρχίζει να μοιάζει λιγότερο «λογική» και περισσότερο προϊόν μιας απλουστευτικής εικόνας για το τι σημαίνει «Ελληνισμός».
Η Αρχαιότητα δεν είναι σύνθημα, είναι πεδίο με αντιφάσεις
Στους Νέους Χρόνους η Αρχαιότητα συχνά χρησιμοποιήθηκε σαν λάβαρο: κάτι σαν ταυτότητα, σημαία, «στρατόπεδο». Όταν όμως μια ολόκληρη εποχή γίνεται εργαλείο για να κερδίσουμε ιδεολογικές μάχες, δύσκολα την προσεγγίζουμε επιστημονικά. Έτσι η συζήτηση γλιστρά από την ιστορία στη φιλολογία του… γηπέδου. Η αλήθεια είναι ότι ο αρχαίος κόσμος δεν ήταν ένα ενιαίο μπλοκ ιδεών, αλλά ένα μωσαϊκό από σχολές, αντιπαραθέσεις, ειρωνείες και σκληρή κριτική.
Οι ύβρεις δεν τις «εφηύραν» οι χριστιανοί
Ένα βασικό επιχείρημα εναντίον των Τριών Ιεραρχών είναι ότι επιτίθενται σε αρχαίους φιλοσόφους, με σκληρές εκφράσεις. Αυτό όμως ξεχνά δύο πράγματα: πρώτον, τις ρητορικές συμβάσεις της εποχής (ο δημόσιος λόγος ήταν συχνά οξύς). Και δεύτερον, ότι οι ίδιοι οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι δεν χαρίζονταν μεταξύ τους καθόλου.
Ο Αριστοτέλης μιλούσε για «αγροίκους» ή «απαίδευτους», άλλοι χαρακτήριζαν αντιπάλους «ανόητους», «φλύαρους», «λογοκλόπους», ακόμα και «προαγωγούς». Δεν πρόκειται για μεμονωμένα παραδείγματα, αλλά για μια ολόκληρη παράδοση έντονου ανταγωνισμού ιδεών. Άρα, αν κάποιος ενοχλείται από τη σκληρή γλώσσα, θα πρέπει να είναι εξίσου αυστηρός και με μεγάλα ονόματα της αρχαιότητας – όχι μόνο με χριστιανούς συγγραφείς.
Το ανέκδοτο με τον Διογένη και τον «άνθρωπο του Πλάτωνα»
Υπάρχει μια ιστορία που δείχνει πόσο αιχμηρή ήταν η αρχαία πνευματική σκηνή. Ο Πλάτων είχε δώσει τον ορισμό ότι ο άνθρωπος είναι «ζώο δίποδο και άπτερο». Ο Διογένης ο Κυνικός μάδησε έναν κόκορα, τον πήγε στην Ακαδημία και είπε περίπου: «Να ο άνθρωπος του Πλάτωνα». Η σκηνή είναι σχεδόν κωμική, αλλά το νόημα είναι σοβαρό: η κριτική, η ειρωνεία και η δημόσια «αποδόμηση» ήταν κομμάτι του παιχνιδιού πολύ πριν εμφανιστεί ο χριστιανισμός.
Ο «Αρχαίος Ελληνισμός» δεν ήταν ένας και ίδιος για όλους
Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη στις σύγχρονες διαμάχες είναι η ιδέα ότι υπάρχει ένας ενιαίος, καθαρός, συμφωνημένος «Ελληνισμός», με μία δέσμη «ελληνικών αξιών». Στην πραγματικότητα, οι ίδιοι οι αρχαίοι διαφωνούσαν για τα πάντα: από τη θεολογία και την ηθική μέχρι την πολιτική και την παιδεία.
Ακόμη και στην ύστερη αρχαιότητα, «εθνικοί» (μη χριστιανοί) στοχαστές μπορούσαν να υποτιμούν τους Έλληνες ως σύνολο ή να θεωρούν άλλους λαούς πνευματικά «πρωτύτερους». Αυτό από μόνο του δείχνει ότι το δίπολο «χριστιανοί vs Έλληνες» είναι υπερβολικά απλοϊκό.
Οι διπλοί κανόνες: γιατί κάποια πράγματα μας ενοχλούν μόνο όταν τα λένε χριστιανοί;
Ένα ενδιαφέρον σημείο είναι η επιλεκτική ευαισθησία. Για παράδειγμα, κάποιοι κατηγορούν χριστιανούς συγγραφείς επειδή προβάλλουν την παρθενία ή την εγκράτεια, αλλά δεν ενοχλούνται όταν αντίστοιχες ιδέες εμφανίζονται σε μη χριστιανούς. Υπάρχουν αναφορές σε μορφές όπως η Υπατία που επαινείται για την παρθενία της, αλλά και φιλοσοφικές στάσεις που βλέπουν τη σεξουαλική πράξη ως κάτι χωρίς ιδιαίτερη ωφέλεια.
Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται σε πολλά θέματα: κριτική στη μαντεία, επιφυλάξεις για το θέατρο, αντιρρήσεις για το αθλητικό ιδεώδες, ακόμη και απόψεις για το πένθος και τα έθιμα. Αν τα πεις αυτά «ελληνικά», βαφτίζονται φιλοσοφία. Αν τα πει χριστιανός, βαφτίζονται «ανθελληνισμός». Αυτή η ασυμμετρία αξίζει να μας προβληματίσει.
Η σχέση των Τριών Ιεραρχών με τα αρχαία γράμματα ήταν πιο ώριμη απ’ όσο νομίζουμε
Το σημαντικότερο: οι Τρεις Ιεράρχες δεν είχαν μια μονολιθική στάση «μίσους» προς την αρχαιότητα. Η εικόνα ότι ήταν εχθροί της γνώσης δεν στέκει όταν δούμε πώς μιλούν για πρόσωπα και έργα των αρχαίων.
Ο Μέγας Βασίλειος, για παράδειγμα, μιλά με σεβασμό για τον Όμηρο, τον Ησίοδο, τον Θέογνι, τον Σόλωνα και φέρνει παραδείγματα από τον Σωκράτη, τον Περικλή ή ακόμη και τον Διογένη, αναγνωρίζοντας αρετές όπως εγκράτεια, απλότητα, αυτοκυριαρχία. Το κλειδί εδώ είναι η επιλεκτική ανάγνωση: όχι «όλα καλά», όχι «όλα σκουπίδια», αλλά διάκριση.
Η “επιλεκτική ανάγνωση” είναι παλιά ιδέα, όχι χριστιανική εφεύρεση
Κάποιοι παρουσιάζουν την επιλεκτική προσέγγιση ως ύποπτη ή «λογοκρισία». Όμως ακόμη και μη χριστιανοί συγγραφείς πρότειναν να διαβάζονται οι ποιητές και οι φιλόσοφοι με κριτήριο, όχι άκριτα. Υπάρχουν κείμενα που συμβουλεύουν τους νέους πώς να παίρνουν τα ωφέλιμα και να αφήνουν τα βλαβερά. Με άλλα λόγια, η κριτική πρόσληψη της παράδοσης είναι μέρος της ίδιας της παράδοσης.
Τι σημαίνει τελικά “Παιδεία”;
Αν δούμε την ουσία, η παιδεία δεν είναι να διαλέγεις στρατόπεδο. Είναι να μαθαίνεις να σκέφτεσαι, να κρίνεις, να συγκρίνεις, να αναγνωρίζεις αξία ακόμη κι εκεί που διαφωνείς. Αυτή η στάση είναι που κάνει τους Τρεις Ιεράρχες ενδιαφέροντες ως μορφές πνευματικές: δεν προσκύνησαν την αρχαιότητα, αλλά ούτε την πέταξαν. Πρότειναν κάτι πιο δύσκολο: σύνθεση, διάκριση, και μια ηθική ματιά πάνω στη γνώση.
Μια πιο χρήσιμη ματιά για το σήμερα
Η σημερινή ένταση γύρω από «χριστιανικό» και «ελληνικό» συχνά δείχνει ότι ψάχνουμε καθαρές ταμπέλες για να νιώσουμε σιγουριά. Όμως η ιστορία δεν είναι καθαρή. Είναι γεμάτη διαφωνίες, ειρωνείες, δάνεια, αντιφάσεις. Και ίσως εκεί βρίσκεται και η γοητεία της: μας αναγκάζει να αφήσουμε τα εύκολα συμπεράσματα και να πάμε ένα βήμα βαθύτερα.
Αλήθεια, τα γνωρίζατε όλα αυτά για τις ύβρεις και τις παλιές φιλοσοφικές κόντρες, αλλά και για τη πιο σύνθετη σχέση ανάμεσα σε Ελληνισμό και χριστιανική γραμματεία; Αν σας φάνηκε ενδιαφέρον, μοιραστείτε το κείμενο με κάποιον που αγαπά την ιστορία και την κουβέντα με επιχειρήματα. Και αν θέλετε, ρίξτε μια ματιά και στα υπόλοιπα άρθρα του site για περισσότερα θέματα γύρω από Παιδεία, παράδοση και ιδέες που συνεχίζουν να μας αφορούν.