Φαντάζεστε να διαβάζετε τις ιστορίες του Αβραάμ, του Μωυσή ή του Δαβίδ και να ανακαλύπτετε ανταύγειες από τον Τρωικό Πόλεμο ή τα ταξίδια του Οδυσσέα; Ακούγεται σαν μια τολμηρή θεωρία, έτσι δεν είναι; Για πολλά χρόνια, οι μελετητές αναγνώριζαν ότι η Εβραϊκή Βίβλος δανείστηκε στοιχεία από τους γείτονές της στην Ανατολή, όπως την Ασσυρία, τη Βαβυλώνα και την Αίγυπτο. Η ιδέα όμως της ελληνικής επιρροής ήταν σχεδόν αδιανόητη. Τα τελευταία χρόνια, όμως, ένας μικρός αλλά αυξανόμενος αριθμός ερευνητών προτείνει κάτι επαναστατικό: ότι πολλές γνωστές βιβλικές αφηγήσεις μπορεί να έχουν επηρεαστεί σε μεγάλο βαθμό από την αρχαία ελληνική λογοτεχνία, και συγκεκριμένα από τα έπη του Ομήρου.
Με άλλα λόγια, ίσως οι δημιουργοί της Παλαιάς Διαθήκης δεν ζούσαν σε έναν πολιτισμικό θόλο, αλλά ήταν αντιληπτικοί και σε ιστορίες που κυκλοφορούσαν σε όλη τη Μεσόγειο. Ας δούμε μερικά παραδείγματα που κάνουν αυτή την ιδέα τόσο συναρπαστική.
Η πανομοιότυπη μοίρα δύο βασιλιάδων: Αχαβός και Αγαμέμνων
Θυμάστε τον βασιλιά Αχαβ από τη Βίβλο, αυτόν με τη φημισμένη (και κακιά) σύζυγό του, Ιεζάβελ; Στο 3ο Βασιλειών 22, ο Αχαβ θέλει να επιτεθεί σε μια πόλη. Συμβουλεύεται τους προφήτες του, οι οποίοι του υπόσχονται νίκη. Υπάρχει όμως ένας προφήτης, ο Μιχαίας, που ο Αχαβ «μισεί, γιατί δεν προφητεύει ποτέ κάτι καλό για μένα, μόνο καταστροφή». Ο Μιχαίας τελικά αποκαλύπτει την αλήθεια: ο ίδιος ο Θεός έχει στείλει ένα «πνεύμα ψεύτικης προφητείας» στους προφήτες για να εξαπατήσει τον Αχαβ και να τον οδηγήσει σε θάνατο. Ο Αχαβ, παρά την προειδοποίηση, πηγαίνει στη μάχη μεταμφιεσμένος. Τελικώς, ένα τυχαίο βέλος τον πληγώνει θανάσιμα και πεθαίνει στο άρμα του.
Τώρα, ας πάμε στον «Ιλιάδα». Ο Αγαμέμνονας, αρχηγός των Ελλήνων, είναι θυμωμένος με τον μάντη του, Χάλκοντα, γιατί κι αυτός «δεν προφητεύει ποτέ κάτι καλό». Στον Όλυμπο, ο Δίας αποφασίζει να τιμωρήσει τον Αγαμέμνονα. Στέλνει λοιπόν ένα «Ονειρο Καταστροφής», που μεταμφιεσμένος ως φίλος του, τον ενθαρρύνει να επιτεθεί στην Τροία. Το όνειρο του λέει ότι θα νικήσει. Ο Αγαμέμνονας πιστεύει στο όνειρο και επιτίθεται, αλλά η επίθεση είναι ένας καταστροφικός αποτυχία. Σε μια επόμενη μάχη, ο Αγαμέμνονας πληγώνεται από δόρυ και απομακρύνεται από το πεδίο της μάχης με το άρμα του.
Οι ομοιότητες είναι εντυπωσιακές: ο βασιλιάς που συμβουλεύεται έναν μάντη που πάντα φέρνει κακά νέα, ο κύριος θεός που στέλνει μια ψευδή οντότητα (πνεύμα ή όνειρο) για να εξαπατήσει τον βασιλιά, η αποκάλυψη της εξαπάτησης στο κοινό, η αποτυχία της επίθεσης και ο θάνατος/πλήγωμα του βασιλιά στο άρμα. Για κάποιους μελετητές, αυτές οι ομοιότητες δεν είναι τυχαίες. Είναι το «δακτυλικό αποτύπωμα» της επιρροής της «Ιλιάδας».
Το μουλάρι που μιλούσε και το άλογο που απάντησε: Ο Βαλαάμ και ο Αχιλλέας
Η ιστορία του Βαλαάμ και του μουλαριού του (Αριθμοί 22) είναι από τις πιο παράξενες στη Βίβλο. Ο Βαλαάμ ταξιδεύει με το μουλάρι του, όταν αυτό ξαφνικά αρχίζει να αποκλίνει από το δρόμο, γιατί βλέπει έναν άγγελο με σπαθί που ο ίδιος ο Βαλαάμ δεν μπορεί να δει. Ο Βαλαάμ το χτυπάει με οργή. Στο τρίτο χτύπημα, ο Θεός δίνει στο ζώο την ικανότητα να μιλά! Το μουλάρι υπερασπίζεται τον εαυτό του, υπενθυμίζοντας την πιστή του υπηρεσία. Μόνο τότε ο άγγελος γίνεται ορατός και στον ίδιο τον Βαλαάμ.
Στην «Ιλιάδα», ο Αχιλλέας μιλάει στα άλογά του, Ξάνθο και Βάλιο, κατηγορώντας τα ότι εγκατέλειψαν τον φίλο του, Πάτροκλο, στη μάχη. Τότε, η θεά Ήρα δίνει στον Ξάνθο τη δώρα της ανθρώπινης ομιλίας. Το άλογο απαντά, υπερασπίζεται τον εαυτό του και τον αδελφό του, επισημαίνοντας την αφοσίωσή τους. Προειδοποιεί όμως τον Αχιλλέα ότι η μοίρα του έχει καθοριστεί από τους θεούς.
Και πάλι, τα στοιχεία ταιριάζουν: ο ταξιδιώτης που βασίζεται σε ζώο, η οργή του προς αυτό, η θεϊκή επέμβαση που του δίνει φωνή, η αυτοάμυνα του ζώου και η αναφορά σε μια μοιραία κατάληξη. Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι στην «Οδύσσεια» (ραψωδία 16), η Αθηνά γίνεται ορατή στον Οδυσσέα και στα σκυλιά, αλλά όχι στον Τηλέμαχο. Ακριβώς όπως ο άγγελος ήταν ορατός στο μουλάρι, αλλά όχι στον Βαλαάμ.
Πότε γράφτηκε τελικά η Παλαιά Διαθήκη;
Για να είναι πιθανή μια τέτοια επιρροή, οι Εβραίοι γραφείς θα πρέπει να είχαν πρόσβαση σε ελληνικά κείμενα. Πολλοί πιστεύουν ότι αυτό συνέβη κατά την ελληνιστική περίοδο, μετά τις κατακτήσεις του Αλεξάνδρου του Μέγα. Υπάρχουν ενδείξεις γι’ αυτό μέσα στο ίδιο το κείμενο. Για παράδειγμα, σε μια προφητεία του Βαλαάμ (Αρ. 24:24) αναφέρονται οι «Κιττίμ» (ένα εβραϊκό όνομα για τους Μακεδόνες) ως κατακτητές. Αυτό μοιάζει με ξεκάθαρη αναφορά στον Αλέξανδρο.
Η παραδοσιακή άποψη θέλει μεγάλα τμήματα της Βίβλου να γράφτηκαν κατά την εξορία ή την περσική περίοδο. Ωστόσο, δεν υπάρχει καμία αρχαιολογική ή κειμενική απόδειξη για την ύπαρξη της Βίβλου όπως την ξέρουμε πριν από τον 3ο αιώνα π.Χ. Χιλιάδες παπύροι και πινακίδες από εβραϊκές κοινότητες στη Βαβυλώνα και στην Αίγυπτο (π.χ. στην Ελεφαντίνη) δεν αναφέρουν ποτέ πρόσωπα όπως ο Αβραάμ, ο Μωυσής ή ιστορίες από την Πεντάτευχο.
Εξ ου και η πρόταση ορισμένων σύγχρονων μελετητών: ενώ η Βίβλος περιέχει πολύ αρχαίες παραδόσεις, η συλλογή, η επεξεργασία και η τελική της διαμόρφωση σε ένα ενιαίο «βιβλίο» πιθανότατα έγινε κατά την ελληνιστική περίοδο. Σε αυτό το πλαίσιο, οι μορφωμένοι Εβραίοι γραφείς στις πόλεις της Αλεξάνδρειας ή της Αντιόχειας είχαν πρόσβαση στη μεγάλη ελληνική λογοτεχνία.
Γιατί να δανειστούν από τους Έλληνες;
Αυτό ίσως είναι το πιο σημαντικό ερώτημα. Αν η ελληνική κουλτούρα ήταν μια απειλή για την εβραϊκή ταυτότητα, γιατί να αντλήσουν έμπνευση από αυτήν; Η απάντηση μπορεί να είναι ακριβώς αυτή: ως αντίδραση.
Μερικοί μελετητές προτείνουν ότι η Εβραϊκή Βίβλος δημιουργήθηκε ως ένα είδος «αντι-εκπαιδευτικού προγράμματος». Χρησιμοποίησαν τις λογοτεχνικές τεχνικές και τα είδη (επική ποίηση, ιστοριογραφία) που δημοφιλούσαν οι Έλληνες, αλλά τα «γεμίσαν» με το δικό τους θεολογικό μήνυμα και την ιστορία του λαού τους.
Τι πιστεύεις εσυ;
Αν το βρήκες ενδιαφέρον, κοινοποίησέ το και σε κάποιον άλλον.