Η ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ (Γ. Ν. Παπαθανασόπουλος)

Ἡ πολιτισμικὴ κρίση στὴ Δύση 

Τοῦ Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου 

.                Ἡ πολιτισμικὴ κρίση στὴ Δύση εἶναι ἄποψη σημαντικῶν διανοουμένων της τοῦ 20οῦ αἰῶνα. Μεταξὺ αὐτῶν εἶναι ὁ Γερμανὸς φιλόσοφος τοῦ πολιτισμοῦ καὶ τῆς ἱστορίας Ὄσβαλντ Σπένγκλερ, τοῦ ὁποίου φέτος εἶναι τὰ 90χρονα ἀπὸ τὸν θάνατό του (1880-1936). Ὁ Σπένγκλερ ἔγραψε μεταξὺ τοῦ 1918 καὶ τοῦ 1922 τὸ κλασσικὸ δίτομο ὀγκῶδες ἔργο τοῦ «Ἡ παρακμὴ τῆς Δύσης», τὸ ὁποῖο κυκλοφορεῖται καὶ στὰ ἑλληνικὰ ἀπὸ τὶς ἐκδόσεις «Τυπωθήτω – Γιῶργος Δαρδανός». Ἕνας ἄλλος σημαντικὸς λόγιος τοῦ 20οῦ αἰῶνα ποὺ ὑπῆρξε κριτικὸς πρὸς τὴν πολιτισμικὴ πορεία τῆς Δύσης εἶναι ὁ Γάλλος Ἀντρὲ Μαλρό, ποὺ φέτος συμπληρώνονται 50 χρόνια ἀπὸ τὸν θάνατό του (1901-1976). 

Διαβάστε επίσης:Η Οσία Άννα η Λαρισαία (μνήμη 13 Ιουνίου)

.                Ἕνα ἀπὸ τὰ πολλὰ θέματα ποὺ θίγει στὸ πολυδιαβασμένο ἔργο του ὁ Σπένγκλερ εἶναι ἡ στειρότητα τοῦ τεχνικὰ δυτικοῦ «πολιτισμένου» ἀνθρώπου. Κατὰ τὴν ἄποψή του ὑπάρχει «μιὰ ὁπωσδήποτε στροφὴ πρὸς τὸν θάνατο», μὲ τὴν ἔννοια ὅτι «ὁ ἄνθρωπος τῶν κοσμοπόλεων δὲν θέλει πιὰ νὰ ζήσει: ὡς ἄτομο θέλει ἀσφαλῶς, ἀλλὰ ὄχι ὡς σύνολο… Τὰ παιδιὰ δὲν ἐκλείπουν μόνον ἐπειδὴ ἔγινε ἀδύνατο νὰ τὰ ἔχει κανείς, ἀλλὰ πρὸ πάντων ἐπειδή…δεν βρίσκει λόγους γιὰ τὴν ὕπαρξή τους». Ὁ διαρκὴς καὶ βαθὺς δεσμὸς τοῦ δυτικοῦ ἀνθρώπου μὲ τὴν θρησκεία, τὴν πατρίδα, τὰ ἤθη καὶ τὰ ἔθιμα τοῦ ἔθνους του, τὸ μέλημά του νὰ ὑπάρξει συνέχεια στὴν οἰκογένειά του δὲν ὑπάρχουν στὸν «τελευταῖο ἄνθρωπο» του. (Ὄσβαλντ Σπένγκλερ «Ἡ παρακμὴ τῆς Δύσης», Β΄ Τόμος σελ. 131). 

.                Ὁ σημαντικὸς Ἕλληνας κοινωνιολόγος Εὐάγγελος Λεμπέσης (1909-1968) στὴν εἰσαγωγή του στὴ φιλοσοφία τοῦ Σπένγκλερ, τὴν ὁποία ἔγραψε τὸ 1937, σημειώνει ἐπὶ τῶν ὅσων γράφει ὁ Γερμανὸς λόγιος: «Εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἐποχὴν τοῦ ὀρθολογισμοῦ, ἡ ὁποία ἤρχισε κατὰ τὸν 18ον καὶ τερματίζεται κατὰ τὸν 20ὸν αἰῶνα. Εἴμεθα ὅλοι τέκνα τοῦ ὀρθολογισμοῦ, εἴτε τὸ θέλομεν εἴτεὄχι. Τὸ ὑγιὲς ἔνστικτον, ἡ πεῖρα παλαιῶν γενεῶν τῆς ὑπαίθρου καὶ αἱ ριζωμέναι ἀξίαιἀντικατεστάθησαν ὑπὸ τῆς «κριτικῆς» τῶν ξερριζωμένων τύπων τῶν μεγάλων πόλεων, ποὺ ἔχουνχάσει πλέον κάθε ἐπαφὴν μὲ τὴν φύσιν, μὲ τὸ ἔδαφος καὶ μὲ τὴν ἱστορίαν. Ὅ, τι δὲν μποροῦν νὰαἰσθανθοῦν καὶ νὰ ζήσουν οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ τὸ μεταβάλλουν εἰς ψυχρὰς λογικὰς ἐννοίας, διὰ τῶνὁποίων νομίζουν ὅτι αἰχμαλωτίζουν τὴν ζωντανὴν πραγματικότητα καὶ τὰς ὁποίας ἀναλύουν, συνθέτουν εἰς μάταια σχήματα καὶ συστήματα καὶ ἐπικρίνουν, ζῶντες μιὰν ζωὴν μηχανικὴν καὶἀφόρητον, ἀβεβαίαν καὶ ἀσταθῆ. Ὅλα αὐτὰ τὰ ὀνομάζουν «πρόοδον» καὶ ὅποιος δὲν πιστεύει εἰς αὐτήν την μηχανοποίησιν τῆς σκέψεως χαρακτηρίζεται ὡς “καθυστερημένος”, ὡς “ἀντιδραστικὸς” καὶ ὡς “δημοκόπος”. Πνευματικὴ ἔπαρσις καὶ φαντασίωσις, ψυχικὴ πενία, ἔλλειψις σεβασμοῦ, προσπαθοῦν ματαίως νὰ ὑπερνικήσουν τὴν ἀγωνίαν πρὸ τῆς πραγματικότητος, ὑπὸ τῆς ὁποίας κατατρύχονται». (Ἡ μελέτη του Εὐαγ. Λεμπέση ἀναδημοσιεύθηκε στὸ περιοδικὸ «Ἐποπτεία», τ. 80, Ἰούνιος 1983, σελ. 523 κ.ἑ.). 

.                Ὁ Σπένγκλερ ἀπὸ τὸ 1920 διεῖδε αὐτὸ ποὺ ζοῦμε καὶ στὴν Ἑλλάδα κυρίως κατὰ τὰ πρόσφατα σαράντα χρόνια. Γράφει ὁ Λεμπέσης ἐπὶ τῆς μελέτης τοῦ Γερμανοῦ φιλοσόφου γιὰ τὸ πῶς κατέρρευσε πολιτισμικὰ ἡ Εὐρώπη: «Ἡ στιβαρὰ πνευματικὴ καὶ καλλιτεχνικὴ δημιουργία ριζωμένων ἐποχῶν καὶ ριζωμένων ἀνθρώπων ἐτράπη εἰς φυγὴν πρὸ τῶν ὠρυομένων τυχοδιωκτῶν καὶ ἀπατεώνων…Αισθητισμός καὶ γενικὸς βερμπαλισμὸς ἐκυριάρχουν εἰς τὴν ἀτμόσφαιραν τοῦ πολιτισμοῦ τῆς Εὐρώπης καὶ ὅλοι οἱ “σκάρτοι”, οἱ στερούμενοι ταλάντου, ὅλοι οἱ ἄγονοι καὶ στεῖροι…, ὅλοι μὲ μίαν λέξιν οἱ ἀποτυχημένοι κατεῖχον καλπάζοντες ἐν ἀλαλαγμῷ τὸν πνευματικὸν καὶ καλλιτεχνικὸν τῆς Εὐρώπης στίβον… Ὅλος αὐτὸς ὁ πνευματικὸς συρφετὸς ἐχόρευεν ἀναιδῶς γύρω ἀπὸ τὸν πολιτισμὸν τῆς γηραιᾶς Εὐρώπης». 

Διαβάστε επίσης:Η αγία Ακυλίνα η μάρτυρας

.                Ὁ Ἀντρὲ Μαλρὼ τὸ 1984 ἔδωσε συνέντευξη στὸ περιοδικὸ Reader’ s Digest μὲ θέμα τὸν δυτικὸ πολιτισμό. Τίτλος τῆς συνέντευξης στὴν ἑλληνικὴ ἔκδοση τοῦ περιοδικοῦ «Ὁ πολιτισμός μας σὲ κρίση». Ὁ Γάλλος διανοούμενος σημειώνει πὼς στὴ Δύση ἡ τεχνολογία διαμορφώνει τὸν ἄνθρωπο καὶ θριαμβεύει σὲ βάρος τῆς πνευματικῆς ζωῆς του: «Ἡ μηχανὴ εἶναι ὁ κυρίαρχος τοῦ κόσμου καὶ ἀφοῦ ὑπάρχει μιὰ δομὴ ἐξουσίας τῆς μηχανῆς, ὅλες οἱ ἐπενδύσεις, ἀκόμα καὶ ὑπὸ κομμουνιστικὸ καθεστώς, τείνουν πρὸς ὅλο καὶ περισσότερες μηχανές. Ὑπάρχει λοιπὸν ἕνας ἀγῶνας ἀνάμεσα σὲ μᾶς καὶ στὶς μηχανές. Λόγῳ αὐτοῦ τοῦ ἀγῶνα ὁ πολιτισμός μας βρίσκεται σὲ κρίση – δὲν ὑπάρχει καμιὰ ἀμφιβολία». (Τεῦχος 15 στὴν ἑλληνικὴ ἔκδοση τοῦ περιοδικοῦ, Δεκέμβριος 1984, σελ. 38-41). 

.                Πολυάριθμα ζητήματα ποὺ θέτει ὁ Σπένγκλερ, δικαιολογῶντας τὴν παρακμὴ τῆς Δύσης, ὑπάρχουν ἕως σήμερα. Ὁ ἐπίτιμος καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Σορβόνης Ζιλμπὲρ Μερλιὸ ἐπιβεβαιώνει αὐτὴν τὴν πραγματικότητα στὸ ἄρθρο του, ποὺ δημοσιεύθηκε στὸ ἐκτὸς σειρᾶς περιοδικὸ τῆς ἐφημερίδας «Λὲ Μὸντ» (Ἔκδοση τοῦ 2021 «Περὶ τῆς ἱστορίας τῆς Δύσης», σελ. 146-147). Ἀναφέρει συγκεκριμένα τὶς ἀκόλουθες πραγματικότητες: Τὴν κριτικὴ τοῦ Σπένγκλερ στὸν διεθνῆ χρηματοπιστωτικὸ καπιταλισμό, ποὺ εἶναι ὀλέθριος γιὰ τὶς ἐθνικὲς οἰκονομίες. Τὴν κριτική του πρὸς τὶς φατριαστικὲς ὀλιγαρχίες, ποὺ ἐπιβάλλουν τὰ συμφέροντά τους ἐπὶ τοῦ συνόλου τοῦ πληθυσμοῦ. Τὴν αὐστηρὴ κριτική του πρὸς τὸν Τύπο, ὁ ὁποῖος εἶναι ἐξαγορασμένος ἀπὸ πλουτοκράτες καὶ ὑποδουλωμένος σὲ ἕνα παγκόσμιο ἐπικοινωνιακὸ δίκτυο, ποὺ ὁμογενοποιεῖ τὴ σκέψη. Τὴν ἀναφορά του γιὰ τὸ ἐπερχόμενο τέλος τῶν ἰδεολογιῶν καὶ γιὰ τὴν ὑποχώρηση τῆς Δημοκρατίας. Τὴν προειδοποίησή του γιὰ τὴν παράνομη μετανάστευση στὴ Δύση ἐργατῶν ἀπὸ πρώην ἀποικίες της. Τὴν κριτική του γιὰ τὴν καταστροφὴ τοῦ περιβάλλοντος καὶ τὴν ἐμμονή του στὴν πρόβλεψη ὅτι θὰ ὑπάρξει σύγκρουση πολιτισμῶν. 

.                Γενικὰ ἡ σκέψη τοῦ Σπένγκλερ ἐπηρέασε τὴ σκέψη νεότερών του λογίων, ὅπως τῶν Ὄργουελ, Τόϊνμπι, Χάντινγκτον κ.α. Ἡ ἐπιρροή του αὐτὴ ἐξηγεῖ καὶ τὴν διάρκεια τῆς ἀποδοχῆς του. Ὁ Ἀντόρνο εἶπε ὅτι ὁ Σπένγκλερ «μὲ τὸ δίκιο του ἐκδικεῖται μὲ τὴν πένα του τὰ ὅσα συνέβησαν στὴν ἐποχή του». Σημείωση τοῦ γράφοντος: Ποῦ νὰ ζοῦσε κατὰ τὸν Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο καὶ ἕως τὶς ἡμέρες μας… 

Διαβάστε επίσης:Άγιος Τριφύλλιος Επίσκοπος Λήδρας (νυν Λευκωσίας)

.                Τὰ προαναφερθέντα, ποὺ πρόβλεψε ὁ Σπένγκλερ, βρίσκουν ἐφαρμογὴ καὶ στὴν τρέχουσα ἑλληνικὴ πραγματικότητα. Πολλοὶ Ἕλληνες νέοι λ.χ., λόγῳ τῆς παραζάλης στὴν ὁποία τοὺς ἔχει ὁδηγήσει ὁ περιρρέων ἀτομισμός, ἀποκόπτονται ἀπὸ τὰ ζωτικά τους στοιχεῖα, ποὺ εἶναι ἡ Γῆ τους, ἡ Πατρίδα τους, ἡ Ὀρθοδοξία τους, ἡ οἰκογένειά τους καὶ προτιμοῦν τὸν κοσμοπολιτισμὸ καὶ τὴν κατάληξή τους στὸν παγκοσμιοποιημένο μαζάνθρωπο. Ἐπιλέγουν ἀντὶ νὰ ζήσουν στὴν Πατρίδα ποὺ τοὺς γέννησε, τοὺς εὐεργέτησε καὶ τοὺς ἀνέδειξε καὶ νὰ ἀνταποδώσουν ἔστω λίγα ἀπὸ ὅσα τοὺς παρέσχε, νὰ ρομποτοποιηθοῦν σὲ ἕναν κόσμο ξένο, παγωμένο. 

.                Ὁ Γιῶργος Σαραντάρης τὸ 1937, ἀφοῦ εἶχε ζήσει καὶ σπουδάσει στὴν Ἰταλία, ἔγραψε σχετικὰ μὲ τὴν ἐπιλογή του νὰ ζήσει στὴν Ἑλλάδα:  «Νομίζω πὼς ἡ σημερινὴ Ἑλλάδα μπορεῖ νὰ κρίνει τὸν λεγόμενο δυτικὸ πολιτισμό. Μπορεῖ καὶ πρέπει νὰ κρίνει αὐτὸν τὸν πολιτισμό, ἂν θελήσει νὰ σωθεῖ ἀπὸ τὴν ἐπιρροὴ ποὺ ἡ ἴδια ἡ Εὐρώπη ἐξάσκησε πάνω μας ἕναν ὁλάκερο αἰῶνα κ’ ἐπιθυμήσει νὰ βρεῖ τὴν καθαρότητα μιᾶς παρθενικῆς θέας καὶ τὸ αὐτούσιο κάλλος τῆς δικῆς μας χώρας καὶ τῶν ἀνθρώπων της. Κριτήριο ἀλήθειας γιὰ ὅλους τοὺς ἀνθρώπους τῆς γῆς». (Ἀπὸ τὸν πρόλογο στὸ φιλοσοφικό του δοκίμιο «Συμβολὴ σὲ μιὰ φιλοσοφία τῆς ὕπαρξης». Ἐπανέκδοση «Εὐθύνης» τὸ 1999).-