Τοῦ κ. Ἀλεξάνδρου Ρεμούνδου
Ὅσοι ἀσχολοῦνται μὲ τὴν ἱστορία τοῦ “Ἀπόδημου Ἑλληνισμοῦ” καὶ εἰδικὰ τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῶν ΗΠΑ μένουν ἔκπληκτοι διαπιστώνοντας πόσο πενιχρὲς εἶναι οἱ προσβάσιμες πηγές ποὺ ἀφοροῦν τὰ ξεχωριστὰ ἐκεῖνα γεγονότα ποὺ σημάδεψαν τὴν πορεία τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς Ἀμερικῆς. Προκειμένου εἰδικὰ γιὰ τὴν Ἐκκλησία τῆς Ἀμερικῆς ποὺ κατέχει πρωτεύουσα θέση στὴν ἱστορία τοῦ ἐκεῖ Ἑλληνισμοῦ, ὁ ἐρευνητὴς ἔρχεται ἀντιμέτωπος μὲ μία ἰδιότυπη ἱστοριογραφία ἐπιδιδόμενη σὲ περιγραφὴ γενικοτήτων χωρὶς ἰδιαίτερη προσπάθεια νὰ ἐπισημάνει καὶ ἑρμηνεύσει τὰ σημαδιακὰ γεγονότα ποὺ εἶναι καθοριστικὰ γιὰ τὴ ροὴ τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ βίου, καθὼς καὶ γιὰ τὴν πορεία, ἀνοδικὴ ἢ καθοδική, τῆς Ὁμογένειας.
* * *
Δημοσιεύθηκε πρόσφατα στὸν “Ἐθνικὸ Κήρυκα” τῆς Νέας Ὑόρκης ἄρθρο τοῦ Γιώργου Χατζηιωάννου μὲ τίτλο “Γράμμα ἀπὸ τὴ Νέα Ὑόρκη: «Ἁγία» προπαγάνδα καὶ «ἁμαρτωλὲς» ἀλήθειες”. Στὸ δημοσίευμα αὐτὸ ὁ παλιὸς Σύμβουλος Τύπου στὴ Μόνιμη Ἀντιπροσωπία τῆς Ἑλλάδας στὸν ΟΗΕ καὶ στὶς πρεσβεῖες Λονδίνου καὶ Μόσχας κ. Χατζηιωάννου ἀναφέρει, μεταξὺ ἄλλων, ὅτι:
“Ἡ «μητέρα Ἐκκλησία» τῆς Κωνσταντινούπολης, μαζὶ μὲ τὴν Ἀρχιεπισκοπὴ Ἀμερικῆς, εἶναι ὅμηροι στὰ χέρια τῆς Τουρκίας τοῦ Ἐρντογάν”.
Ὡς γνωστό, τὴ γενικὴ αὐτὴ ἐκτίμηση, ὅσον ἀφορᾶ τουλάχιστο τὸ πρῶτο σκέλος της ποὺ ἀναφέρεται εἰδικὰ στὴ «μητέρα Ἐκκλησία» τῆς Κωνσταντινούπολης, συμμερίζονται πλήρως οἱ Ἕλληνες, τόσο στὴν Ἑλλάδα ὅσο καὶ στὸ χῶρο τῆς Ὁμογένειας τῆς Ἀμερικῆς. Εἶναι μία πραγματικότητα ποὺ ὀδυνηρὰ βιώνουν ἀπὸ κοινοῦ καί, μέχρις ἑνὸς σημείου, κατανοοῦν ὅλοι οἱ Ἕλληνες. Ὡς πρὸς τὸ δεύτερο σκέλος ποὺ ἀφορᾶ τὴν Ἀρχιεπισκοπή, καὶ συγκεκριμένα τὸν Ἐλπιδοφόρο, οἱ εἰδήμονες συγκλίνουν στὴν ἄποψη ὅτι καὶ ὁ Ἀρχιεπίσκοπος δὲν ἐξαιρεῖται ἀπὸ τὴν εὔλογη ὑπόνοια τῆς ὁμηρίας, λόγῳ κυρίως τῆς ἔκδηλης φιλοδοξίας του νὰ γίνει ὁ ἑπόμενος Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης -πρᾶγμα ποὺ ἐξηγεῖ τὶς στενές του σχέσεις μὲ τὸ καθεστὼς Ἐρντογάν, ἀλλὰ καὶ τὶς “οὐδέτερες”, πλὴν εὐνοϊκὲς πάντα γιὰ τὴν Τουρκία, δηλώσεις του σχετικὰ μὲ τὰ ἐθνικά μας θέματα.
Μὲ δεδομένα τὰ παραπάνω, δὲν πρέπει νὰ ἐκπλήσσουν ὅσα στὴ συνέχεια γράφει ὁ κ. Χατζηιωάννου:
“Γιὰ λογαριασμὸ τῆς Ἄγκυρας οἱ Βαρθολομαῖος καὶ Ἐλπιδοφόρος προσπαθοῦν νὰ ἀδρανοποιήσουν τὴν μαχητικότητα τῆς Ἑλληνοαμερικανικῆς Κοινότητας σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ τὰ ἑλληνικὰ καὶ κυπριακὰ ἐθνικὰ θέματα, τὴν Παιδεία κ.λπ.”.
Ἡ ἐκτίμηση αὐτὴ δὲν ἀναφέρεται, βέβαια, μόνο στὴ δράση τῆς ἡγεσίας τοῦ Φαναρίου, σήμερα καὶ τώρα, αὐτὴν ἀκριβῶς τὴν περίοδο. Σύμφωνα μὲ ἐπισημάνσεις ὁμογενῶν δημοσιογράφων, ἡ σταδιακὴ μείωση πρωτοβουλιῶν ἐθνικοῦ χαρακτήρα στὶς ΗΠΑ τεκμηριώνεται ἤδη ἀπὸ τὰ πρῶτα χρόνια τῆς πατριαρχίας τοῦ Πατριάρχου Βαρθολομαίου. Ἡ πραγματικότητα αὐτὴ εἶναι ἀποτέλεσμα “ἔξω-συνοδικῆς” ἐπιλογῆς τοῦ Φαναρίου, ποὺ σημειώνεται γιὰ πρώτη φορὰ ἐπὶ Πατρ. Βαρθολομαίου, καὶ ἀποβλέπει στὴν -μέσα ἀπὸ ἐκκλησιαστικὲς μεθοδεύσεις– καταστολὴ ἢ καὶ ματαίωση πρωτοβουλιῶν τῆς Ὁμογένειας ποὺ θίγουν τὰ τουρκικὰ συμφέροντα. Ἐν ἀνάγκῃ καὶ σὲ περίπτωση ποὺ ἀποδειχθεῖ ἀναποτελεσματικὴ ἡ ἀκολουθούμενη “κατασταλτικὴ” μέθοδος, ἡ σημερινὴ ἡγεσία τοῦ Φαναρίου δὲ διστάζει νὰ χρησιμοποιήσει καὶ ριζοσπαστικότερα μέτρα, ἀσύμβατα μὲ τὴν παράδοσή του καὶ ἱκανὰ νὰ ἀνατρέψουν ἄρδην τὰ ἐκκλησιαστικὰ δεδομένα.
* * *
Παραμένει ἀναπόδεικτο ἂν στὴ δέσμη τῆς “ὁμηρικῆς” σύγκρουσης τοῦ Πατρ. Βαρθολομαίου μὲ τὸν Ἀρχιεπίσκοπο Ἀμερικῆς Ἰάκωβο (σχετικὰ μὲ τὸ ἐκκλησιαστικὸ πραξικόπημα τοῦ τελευταίου γιὰ ἵδρυση Αὐτοκέφαλης Ἐκκλησίας στὴν Ἀμερικὴ) συμπεριλαμβάνονταν καὶ τὰ ἐθνικὰ θέματα, ὅπως φαίνεται νὰ πιστεύει ὁ Γεώργιος Γεωργαλᾶς (Ἡ Ἐκκλησία στὸ στόχαστρο, 2004). Βέβαιο εἶναι ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Παιδεία δὲν πρέπει νὰ ἀποτέλεσε σημεῖο προστριβῆς, καθὼς ὁ Ἰάκωβος εἶχε ἐγκαταλείψει κάθε προσπάθεια προώθησής της ἤδη ἀπ’ τὶς ἀρχὲς τῆς δεκαετίας ’70. Ἀπὸ πηγὲς ἀξιόπιστες προκύπτει μόνο ὅτι ἱεράρχες τοῦ Φαναρίου δυσανασχετοῦσαν πάντοτε γιὰ τὶς ἐθνικὲς πρωτοβουλίες τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἰακώβου καθὼς αὐτὲς “δυσκόλευαν τὰ πράγματα γιὰ τὸ Πατριαρχεῖο στὶς σχέσεις του μὲ τὶς τουρκικὲς ἀρχὲς” ἤ, σύμφωνα μὲ μητροπολίτη μεγάλης πόλης τῶν ΗΠΑ, “ὅλες οἱ φασαρίες μὲ τὰ ἐθνικὰ θέματα ἐδῶ στὴν Ἀμερικὴ δημιουργοῦν προβλήματα στὸ Φανάρι”.
Ἀργότερα, κατὰ τὴν περίοδο 1997-1999 ὁ σχετικὸς ρόλος τοῦ Πατρ. Βαρθολομαίου ἔγινε πιὸ ἐμφανής, ἂν ὄχι ἀπροκάλυπτος. Ἡ ἐκτίμηση τοῦ Χατζηιωάννου βρίσκει τὴν πλήρη ἐπαλήθευσή της στὴν περίπτωση τῆς ὑποχρεωτικῆς παραίτησης τοῦ Ἀρχιεπίσκοπου Ἀμερικῆς Σπυρίδωνα. Κατὰ τοὺς δημοσιογράφους τῆς ἐποχῆς, ἐνοχλοῦσαν τὸν Πατρ. Βαρθολομαῖο οἱ δυναμικὲς ἐνέργειες τοῦ Ἀρχιεπίσκοπου γιὰ τὴν προώθηση τῆς Ἑλληνικῆς Παιδείας (βλ. Ἔκθεση Ρασσιᾶ) ἀφενὸς καὶ ἀφετέρου ἡ ἔντονη δράση του προκειμένου νὰ ὀργανώσει σὲ ὀρθολογικὲς βάσεις τὸ ἑλληνοαμερικανικὸ λόμπι μὲ σκοπὸ τὴν προώθηση τῶν ἐθνικῶν θεμάτων κατὰ τρόπο συστηματικό.
Χαρακτηριστικὸς εἶναι ὁ τίτλος τῆς “ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑΣ” τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ” (11 Ἰουλίου 1999) “Ἡ Κύπρος τρώει τὸν Σπυρίδωνα” μὲ τὴν ἐπεξήγηση: “ἔντονη ἀνησυχία τοῦ Πατρ. Βαρθολομαίου γιὰ τὴν κινητικότητα τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἀμερικῆς στὸ Κυπριακὸ ποὺ κορυφώνεται μὲ τὸ αὐστηρὸ διάβημα πρὸς τὸν πρόεδρο Κλίντον, τὸ ὁποῖο θὰ κληθεῖ νὰ προσυπογράψει τὸ ἑλληνοαμερικανικὸ λόμπι”.
Παρόμοια δημοσιεύματα ἐμφανίσθηκαν σὲ μεγάλο ἀριθμὸ ἑλληνικῶν ΜΜΕ στὴν Ἑλλάδα, Κύπρο, Ἀμερικὴ καὶ Αὐστραλία (ΕΘΝΟΣ, ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ, ΚΑΛΑΜΙ, ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΣ τῆς Λευκωσίας, ΕΣΕΙΣ, ΔΡΑΣΙΣ, ΔΑΥΛΟΣ, ΚΕΠ (Κέντρο Ἐκκλησιαστικῆς Πληροφόρησης), ΓΝΩΜΗ, ΑΚΤΙΝΕΣ, TGA Αὐστραλίας κ.ἄ.).
Μετὰ τὴν σύντομη ποιμαντορία τοῦ Ἀρχιεπίσκοπου Σπυρίδωνα –ποὺ θεωρεῖται ἡ τελευταία προσπάθεια ἀντίστασης σὲ μία ὁλοκληρωτικὴ εἰσβολὴ τοῦ Πατριάρχου Βαρθολομαίου στὴ ἀρχιεπισκοπικὴ διοίκηση τῆς Ἀμερικῆς– παρατηρεῖται στὴν Ἐκκλησία καὶ Ὁμογένεια τῶν ΗΠΑ μία κατακόρυφη μείωση τοῦ ἐνδιαφέροντος γιὰ τὰ ἐθνικὰ θέματα καὶ τὴν Ἑλληνικὴ Παιδεία, γιὰ νὰ ἀκολουθήσει λίγα χρόνια ἀργότερα, ἐπὶ Ἀρχιεπίσκοπου Δημητρίου, καὶ τὸ μοιραῖο κλείσιμο δεκάδων ἑλληνικῶν κοινοτικῶν σχολείων.
* * *
Οἱ σύγχρονοι ἱστοριογράφοι τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἀμερικῆς, στὰ βιβλία ἢ στὶς πανεπιστημιακὲς μελέτες ἢ στὰ ἄρθρα τους στὶς κάθε εἴδους ἐγκυκλοπαίδειες, παρακάμπτουν γενικὰ τὸ βασικὸ κεφάλαιο τῆς ἱστορίας τῆς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀμερικῆς σὲ σχέση μὲ τὰ ἑλληνικὰ ἐθνικὰ θέματα. Περιορίζονται κατὰ κανόνα σὲ μία χρονογραφικὴ παρουσίαση τῶν σπουδαιοτέρων τοπικῶν ἐκκλησιαστικῶν δρώμενων χωρὶς ἰδιαίτερη ἀνάλυση καὶ διασύνδεσή τους μὲ τὴ ζυμωσιογόνα πραγματικότητα ποὺ χαρακτηρίζει τὴν διοίκηση τοῦ Φαναρίου.
Ἡ ἱστοριογραφία αὐτοῦ τοῦ εἴδους τείνει νὰ ἑστιάζει τὶς σχέσεις Πατριαρχείου-Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀμερικῆς στὸ καθιερωμένο ἐκκλησιαστικὸ-κανονικὸ Δίκαιο ποὺ τὶς διέπει καὶ ποὺ διατυπώνεται ἐπίσημα στὰ καταστατικὰ καὶ τοὺς κανονισμοὺς τῆς Ἀρχιεπισκοπῆς. Ἀποφεύγει ἡ ἱστοριογραφία αὐτὴ νὰ ἐμβαθύνει τὴν ἔρευνά της στοὺς πολυποίκιλους τρόπους, μὲ τοὺς ὁποίους ἐκδηλώνεται καὶ ὑλοποιεῖται αὐτὸ τὸ Δίκαιο ἔμπρακτα, στὴ καθημερινὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἀμερικῆς καὶ ἰδίως στὶς σχέσεις Ἀρχιεπισκόπου-Μητροπολιτῶν ΗΠΑ-Πατριάρχη.
Θὰ μποροῦσε νὰ ὑποστηριχθεῖ ὅτι ἡ ἱστορία τῆς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀμερικῆς ἐξετάζεται συνήθως αὐτονομημένα, ἐνῶ ἀποτελεῖ βασικὰ καὶ κατ’ οὐσία ἱστορία παραρτηματικὴ τοῦ Πατριαρχείου, ἰδίως κατὰ τὴν περίοδο πατριαρχίας τοῦ Βαρθολομαίου, γνωστῆς γιὰ τὶς παντοειδεῖς ἐπεμβάσεις της στὴ διοίκηση τῆς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀμερικῆς.
Ἡ ἱστορία τῆς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀμερικῆς ὅσον ἀφορᾶ τὰ ἑλληνικὰ ἐθνικὰ θέματα, τὴν Ἑλληνικὴ Παιδεία στὶς ΗΠΑ καὶ τὴν ἐπιβίωση τῆς ἑλληνικῆς Ὁμογένειας πρέπει –γιὰ νἆναι ρεαλιστικὴ καὶ ἀξιόπιστη– νὰ θεωρηθεῖ μὲ τὶς διόπτρες ἑστιασμένες στὸ κεφάλαιο τῶν σχέσεων τοῦ Φαναρίου μὲ τὶς τουρκικὲς ἀρχές. Εἶναι ὁ ἀσφαλέστερος τρόπος προκειμένου νὰ κατανοηθεῖ τὸ πλαίσιο μέσα στὸ ὁποῖο κινεῖται καὶ πορεύεται σήμερα ἡ Ὁμογένεια τῆς Ἀμερικῆς. Ἀλλὰ ἀκόμη καὶ στὴ τελευταία προσπάθεια καταγραφῆς τῆς ἱστορίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἀμερικῆς ἀπο τὸν Ἀλέξανδρο Κιτρόεφ, ἡ πραγματικότητα αὐτὴ δὲν φαίνεται νὰ ἑλκύει οὔτε τὴν ἐλαχιστότερη προσοχὴ τοῦ συγγραφέα…
* * *
Οἱ παραπάνω ἐκτιμήσεις τοῦ Ἰ. Χατζηιωάννου ἀποκτοῦν σήμερα ἰδιαίτερη σημασία ἐνόψει τῆς τουρκικῆς «νομιμοποίησης» τῆς «Γαλάζιας Πατρίδας» τοῦ Ταγὶπ Ἐρντογάν. Ὁ νέος αὐτὸς νόμος θὰ προβλέπει τουρκικὰ δικαιώματα, ἔλεγχο καὶ δικαιοδοσία στὸ μισὸ ἑλληνικὸ Αἰγαῖο, στὰ μισὰ ἑλληνικὰ νησιά του, στὴ Θράκη καὶ μέχρι σὲ πάνω ἀπὸ τὴ μισὴ Κρήτη, ἕνα κομμάτι τῆς Ἄνδρου καὶ γενικὰ σὲ ὅ,τι ἑλληνικὸ βρίσκεται ἀνατολικὰ τοῦ 25ου Μεσημβρινοῦ ποὺ χωρίζει τὸ Αἰγαῖο στὴ μέση.
Ὅπως παρατηρεῖ σχετικὰ ὁ Χατζηιωάννου “Δυστυχῶς πλησίασε πάρα πολὺ ἡ ὥρα ποὺ θὰ πληρώσουμε ὅλοι μας μὲ προσωπικὸ ὀδυνηρὸ τίμημα τὴν ἀδιαφορία μας γιὰ τὰ ἐθνικὰ θέματα τῆς Ἑλλάδας καὶ τῆς Κύπρου. Θὰ πληρώσουμε σκληρὰ κυρίως, γιατί προωθήσαμε ἢ ἀνεχτήκαμε τὸν Ἀρχιεπίσκοπο Ἀμερικῆς Ἐλπιδοφόρο (σσ. ἐκτελεστικὸ ὄργανο τοῦ Βαρθολομαίου) στὸ ρόλο τοῦ «ἡγέτη» καὶ «ἐκπροσώπου» τῆς Ἑλληνοαμερικανικῆς Κοινότητας (Γιώργου Χατζηιωάννου, Γράμμα ἀπὸ τὴ Νέα Ὑόρκη: Μᾶς διώχνουν ἀκόμη καὶ ἀπὸ τὰ νησιά μας οἱ ἀθεόφοβοι; -16 Μαΐου 2026).
Ἀποτελεῖ ὁμόφωνη ἄποψη τῶν ὁμογνειακῶν φορέων ὅτι ὁ Ἑλληνισμός τῆς Ἀμερικῆς, καλὰ ὀργανωμένος, θὰ εἶχε νὰ προσφέρει πολλὰ στὸν ἀγώνα γιὰ τὴν προάσπιση καὶ προώθηση τῶν ἐθνικῶν μας θεμάτων στὴν Οὐάσιγκτον ὅπου λαμβάνονται κρίσιμες ἀποφάσεις γιὰ τὴ σημερινὴ Ἑλλάδα καὶ τὸ αὔριο συνόλου τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἐνῶ ἄλλοτε, πρὶν τριάντα χρόνια, εἶχε ξεκινήσει νὰ ἀνασυντάσσονται οἱ δυνάμεις τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς Ἀμερικῆς, σημαδιακὰ ἐκκλησιαστκὰ γεγονότα ἀνέτρεψαν αὐτὴ τὴν πορεία ποὺ ὑποσχόταν πολλά. Ἔκτοτε –ὅπως διαπιστώνουν ἀξιόπιστοι ἱστοριογράφοι– ἡ Ὁμογένεια περιέπεσε σὲ πρωτοφανῆ ἀδράνεια καὶ τελικὰ στὸ σημερινό της μαρασμό, χωρὶς ἑλληνικὰ σχολεῖα, χωρὶς ἐθνικὴ δράση, πνέοντας ἀργὰ καὶ σταθερὰ τὰ λοίσθια…