Η είδηση ότι δύο Ρώσοι τουρίστες οδηγήθηκαν σε κέντρο κράτησης αλλοδαπών επειδή ο ένας εξ αυτών άνοιξε την Αγία Γραφή και άρχισε να τη διαβάζει μέσα στην Αγία Σοφία δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη. Εάν τα περιστατικά επιβεβαιωθούν όπως περιγράφονται, τότε πρόκειται για μια εξέλιξη που γεννά εύλογα ερωτήματα για το καθεστώς που επικρατεί πλέον στο κορυφαίο αυτό μνημείο της παγκόσμιας πολιτιστικής και χριστιανικής κληρονομιάς.
Η Αγία Σοφία δεν είναι ένα οποιοδήποτε κτίριο. Για σχεδόν μία χιλιετία υπήρξε ο μεγαλύτερος χριστιανικός ναός της Οικουμένης, το λίκνο της Ορθοδοξίας και ένα μνημείο που ανήκει στην ιστορία ολόκληρης της ανθρωπότητας.
Και όμως, σήμερα, φαίνεται ότι ακόμη και η ανάγνωση λίγων στίχων από το Ευαγγέλιο μπορεί να οδηγήσει έναν επισκέπτη σε προσαγωγή, ανάκριση, κράτηση και ενδεχομένως απέλαση.
Το γεγονός αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα, διότι η Τουρκία διακηρύσσει ότι η Αγία Σοφία παραμένει ανοικτή σε όλους τους επισκέπτες και ότι ο οικουμενικός χαρακτήρας του μνημείου διαφυλάσσεται. Αν, όμως, ένας χριστιανός δεν μπορεί ούτε να ανοίξει την Αγία Γραφή του χωρίς να αντιμετωπίζεται ως ύποπτος, τότε δημιουργείται εύλογα το ερώτημα: ποια είναι στην πράξη η ελευθερία που παρέχεται στους επισκέπτες;
Ασφαλώς, κάθε χώρος λατρείας διαθέτει κανόνες λειτουργίας που οφείλουν να γίνονται σεβαστοί. Όμως άλλο πράγμα είναι η τήρηση της τάξης και άλλο η ποινικοποίηση μιας ειρηνικής θρησκευτικής έκφρασης, όταν αυτή δεν συνοδεύεται από πρόκληση, βία ή παρεμπόδιση της λατρείας.
Η εικόνα δύο ανθρώπων να οδηγούνται σε κέντρο κράτησης επειδή διάβασαν την Αγία Γραφή μέσα στον ιστορικό ναό του Ιουστινιανού δεν τιμά μια χώρα που επιδιώκει να εμφανίζεται ως κράτος που σέβεται τη θρησκευτική ελευθερία και την πολιτιστική πολυμορφία.
Το περιστατικό επαναφέρει στο προσκήνιο και ένα ευρύτερο ζήτημα: την απόφαση μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε τέμενος το 2020. Τότε είχαν δοθεί διαβεβαιώσεις ότι ο οικουμενικός χαρακτήρας του μνημείου δεν θα αλλοιωθεί και ότι όλοι οι επισκέπτες θα συνεχίσουν να έχουν πρόσβαση με σεβασμό στην ιστορία του χώρου. Όσο, όμως, πληθαίνουν ανάλογες καταγγελίες, τόσο περισσότερο ενισχύεται η εντύπωση ότι η πραγματικότητα απέχει από εκείνες τις διαβεβαιώσεις.
Η διεθνής κοινότητα, η UNESCO, αλλά και οι Εκκλησίες δεν μπορούν να αντιμετωπίζουν τέτοιες υποθέσεις με αδιαφορία. Η Αγία Σοφία δεν αποτελεί αποκλειστικά εθνικό ή θρησκευτικό σύμβολο της Τουρκίας. Είναι μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς και αναπόσπαστο μέρος της ιστορικής μνήμης του Χριστιανισμού.
Η προστασία ενός μνημείου δεν εξαντλείται στη διατήρηση των τοίχων και των ψηφιδωτών του. Προϋποθέτει και τον σεβασμό της ιστορικής του ταυτότητας. Και όταν η ανάγνωση του Ευαγγελίου αντιμετωπίζεται ως πράξη που μπορεί να οδηγήσει σε κράτηση, τότε δεν τίθεται μόνο ζήτημα εφαρμογής του νόμου· τίθεται κυρίως ζήτημα σεβασμού της θρησκευτικής ελευθερίας και της ίδιας της ιστορίας της Αγίας Σοφίας.