Χωρίς αμφιβολία, η άλωση της Κωνσταντινούπολης έχει καταγραφεί στην Ελληνική – Ρωμαίικη συλλογική συνείδηση ως το πλέον επώδυνο ιστορικό γεγονός, με καταλυτικές επιπτώσεις, όχι μόνον ιστορικές, αλλά πνευματικές και ψυχολογικές. Οι πληγές που άφησε στην ιστορική μνήμη του λαού μας παρέμειναν επί αιώνες ζέουσες και ο καημός για το γεγονός αυτό παραμένει μέχρι και τις μέρες μας ζωντανός.Η Ρωμανία κι αν πέρασεν, ανθεί και φέρει κι άλλονπάλι με χρόνους και καιρούς, πάλι δικά μας θα’ ναι(Τα ψάρια της Ζωοδόχου Πηγής)την Πόλη την μεγάλη.
Σαράντα μέρες έκαμεν ο ῾γούμενος το ψάρι
στα χείλη του να βάλη.
Απ᾿ τες σαράντα κι ύστερα, πεθύμησε να φάγη
τηγανισμένο ψάρι.
–Αν μας φυλάγ᾿ η Παναγιά καθώς μας εφυλάγει,
την Πόλη ποιος θα πάρη;
Ρίχτει τα δίχτυα στον γιαλό, τρία ψαράκια πιάνει,
–Θεός να τα βλογήση!
Το λάδι βάλλει στην φωτιά μες στ᾿ αργυρό τηγάνι,
για να τα τηγανίση.
Τα τηγανίζ᾿ από την μια, και πα᾿ να τα γυρίση
κι από το άλλο μέρος.
Ο παραγιός του βιαστικά πετά να του μιλήση,
και τάχασεν ο γέρος!
–Μην τηγανίζης, γέροντα, και μόσχισε το ψάρι
στην Πόλη την μεγάλη!
Την Πόλη την εξακουστή οι Τούρκοι έχουν πάρει,
μας κόβουν το κεφάλι!
–Στην Πόλη Τούρκου δεν πατούν κι Αγαρηνού ποδάρια!
Με φαίνεται σαν ψεύμα!
Μ᾿ αν είν᾿ αλήθεια το κακό, να σηκωθούν τα ψάρια
να πέσουν μες στο ρεύμα!
Ακόμ᾿ ο λόγος βάσταγε, τα ψάρι᾿ απ᾿ το τηγάνι,
την μία μεριά ψημένα,
πηδήξανε κι επέσανε στης λίμνης την λεκάνη,
γερά, ζωντανεμένα.
Ακόμ᾿ ως τώρα πλέουνε, κόκκιν᾿ από το μέρος,
όπου τα είχε ψήσει.
Φυλάγουν το Βυζάντιο ν᾿ αναστηθή κι ο γέρος
να τ᾿ αποτηγανίση.που μέσα που την Πόλι, κλαίει καρδιά μας, κλαίει κι αναστενάζει.
το’ να φορτώνει του Σταυρό, κι τ’ άλλο του Βαγγέλιου
του τρίτου του καλύτερου, την Άγια Τράπεζά μας,
μη μας την πάρουν τα σκυλιά, κι μας τη μαγαρίσουν
Η Παναγιά αναστέναξι, κι δάκρυσαν οι ‘κόνις…..
Αν η Κωνσταντινούπολη είναι το κέντρο των Ελλήνων Ορθοδόξων όπου γης, η Αγία Σοφία είναι το κέντρο της Πόλης. Μια κατηγορία λοιπόν αφορά αυτόν τον μοναδικό ναό. Τα μάρμαρα του υπήρξαν τα ωραιότερα της αυτοκρατορίας και ο θρύλος θέλει να φαίνονται στα «νερά» των μαρμάρων προφητείες για τα μελλούμενα. Άλλος θρύλος θέλει τον Ιουστινιανό να γιατρεύεται από τις χρόνιες ημικρανίες του ακουμπώντας σε μια κολόνα της Αγίας Σοφίας. Όσο για τα σχέδια του ναού αυτού, μια πολύ διαδεδομένη παράδοση αναφέρει πως φτιάχτηκαν μέσα σε μία κυψέλη. Μια μέλισσα απ’ την κυψέλη αυτή παίρνει το αντίδωρο από τα χέρια του Πατριάρχη και εξαφανίζεται. Μετά από έρευνες πολλές την βρίσκουν με το αντίδωρο μέσα στην κυψέλη αυτή, όπου οι μέλισσες έχουν δημιουργήσει ένα λεπτομερέστατο προσχέδιο της Μεγάλης Εκκλησίας.
Βασικό μοτίβο σε μεγάλη κατηγορία δημιουργημάτων της λαϊκής παράδοσης είναι πως τίποτε δεν έχει τελειώσει. Η ημιτελής Λειτουργία θα συνεχιστεί, ο αυτοκράτορας δεν πέθανε αλλά μαρμάρωσέ και θα ξαναζωντανέψει όταν η Πόλη ελευθερωθεί.
Η λαϊκή μούσα δεν ήταν δυνατόν να μην επηρεάσει και τους μεγάλους Έλληνες ποιητές, όπως τον Καβάφη, τον Καρυωτάκη και τον Οδυσσέα Ελύτη. Η μεγαλύτερη όμως προσφορά της λαϊκής παράδοσης είναι αφ΄ ενός η διατήρηση της ιστορικής μνήμης και αφ΄ ετέρου η συμβολή της στους εθνικούς οραματισμούς, που είναι εμφανής ακόμη και στις πολιτικές εξελίξεις του 20ού αιώνα. Το βέβαιον είναι πως οι ιστορικές συνθήκες δεν επέτρεψαν εθνικές επιδιώξεις μέσα στο πλαίσιο και το πνεύμα του οράματος που διασώθηκε για διάρκεια τεσσάρων αιώνων σκλαβιάς. Τα εθνικά κράτη αντικατέστησαν τον Βυζαντινό κοσμοπολιτισμό. Δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε πως στις 29 Μαΐου 1453 δεν καταλήφθηκε ένα μικρό ασήμαντο κράτος, όπως είχε καταντήσει εδαφικά η Βυζαντινή αυτοκρατορία. Την ημέρα εκείνη υπεστάλη ένα λάβαρο πολιτισμού και μιας βαθύτατα ανθρωπιστικής κοσμοθεωρίας. Μπορεί οι σύγχρονες συνοριακές γραμμές να διασφαλίζουν, έστω και υποτυπωδώς, την εθνική μας οντότητα, εντός των τειχών όμως υπάρχει η ανάγκη διαρκούς αναζωογόνησης όχι μόνον εθνικών αλλά πνευματικών και πολιτιστικών οραματισμών.
Τέτοια αναζωογόνηση προσφέρει η νερομάνα του Βυζαντινού πολιτισμού, την οποίαν κρατήσανε ζωντανή, πολλές φορές και με κόστος ζωής, οι πρόγονοί μας. Το αν θα καταφέρει ο σύγχρονος καταναλωτικός πολιτισμός να επιτύχει αυτό που δεν κατάφερε η οθωμανική κατοχή, εναπόκειται στην παιδεία, τον πατριωτισμό και το φιλότιμο των σύγχρονων Ελλήνων.