Οἱ κίνδυνοι ἐπιβίωσης τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσας
Τοῦ Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου
. Ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα, ἡ γλῶσσα μας, φθείρεται ἡμέρα μὲ τὴν ἡμέρα ἐδῶ ποὺ γεννήθηκε καὶ μιλιέται γιὰ περίπου 3500 χρόνια, ὅμως ἐσχάτως ὑπῆρξαν γεγονότα ποὺ ἡ ἀρχαία ἑλληνικὴ γραμματεία προβλήθηκε στὴν παγκόσμια κοινὴ γνώμη. Τὸ τελευταῖο γεγονὸς εἶναι ἡ βράβευση μὲ τὸ βραβεῖο Νόμπελ Λογοτεχνίας τῆς ἑλληνίστριας Καναδῆς συγγραφέως καὶ καθηγήτριας Ἂν Κάρσον, ποὺ ἀπὸ ἐτῶν ζεῖ στὸ Ρέϊκιαβικ καὶ εἶναι πολῖτις τῆς Ἰσλανδίας. Ἀμέσως μετὰ τὴν βράβευσή της ρωτήθηκε ἀπὸ δημοσιογράφο ποιός – ποιά εἶναι ἡ πηγὴ τῆς ἔμπνευσής της καὶ ἀπάντησε ὅτι εἶναι ὁ Ὅμηρος. Ἡ βραβευθεῖσα συγγραφέας ἔχει μεταφράσει ἔργα των Ὁμήρου, Εὐριπίδη καὶ ἄλλων ἀρχαίων Ἑλλήνων συγγραφέων. Ἡ βράβευση τῆς Κάρσον ἔρχεται ὡς συνέχεια τῆς φετινῆς παγκοσμίως πετυχημένης πορείας τῆς ταινίας «Ὀδύσσεια», ποὺ πάλι ἦταν μιὰ ἔμμεση διαφήμιση τῆς Ἑλλάδος.
. Ἡ Κάρσον πάντως, ὅπως οἱ πολλοὶ δυτικοὶ συγγραφεῖς, σεναριογράφοι, ποιητές, ἑρμηνεύει τοὺς ἀρχαίους συγγραφεῖς ἐπηρεασμένη ἀπὸ τὸν δυτικὸ αὐτονομιστικὸ τρόπο σκέψης καὶ ζωῆς. Ὁ ἔρωτας καὶ ἡ ἡδονὴ ἀποτελοῦν τὸν πυρῆνα τοῦ ἔργου της καὶ φτάνουν σὲ ἀφύσικες καταστάσεις. Ἑπομένως καταγράφουμε τὸ γεγονὸς τῆς βραβεύσεως μιᾶς ἑλληνίστριας συγγραφέως, ἀλλὰ θλιβόμαστε ποὺ ἐκ μέρους της μὲ ἀλαζονεία διαστρεβλώνεται βάναυσα ἡ πραγματικότητα.
. Ὁ Ἑλληνισμός, ἡ ἱστορία του καὶ εἰδικότερα ἡ πορεία τῆς γλώσσας του δὲν περιορίζονται στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα. Ἔχουν συνέχεια ἀπὸ τότε ἕως σήμερα. Τὸ 2020 μὲ τὴ συνεργασία δύο ἀξιόλογων Γαλλίδων ἑλληνιστριῶν, τῆς καθηγήτριας τῆς Ἑλληνικῆς γραμματείας Laurence Plazenet καὶ τῆς καθηγήτριας τῶν ἑλληνικῶν καὶ μεταφράστριας Emmanuele Blanc κυκλοφορήθηκε στὰ γαλλικὰ ἀπὸ τὶς ἐκδόσεις Gallimard τόμος ἐξ 950 σελίδων μὲ τίτλο καὶ θέμα «Ἀνθολόγιο τῆς ἑλληνικῆς γραμματείας ἀπὸ τὴν Τροία στὸ Βυζάντιο», (Ἀπὸ τὸν 8ο αἰῶνα π.Χ. ἕως τὸν 15ο αἰῶνα μ.Χ.). Στὸν πρόλογο τοῦ πονήματός τους ἡ Λορὰνς Πλαζενὲ σημειώνει πὼς ἡ παρασιώπηση τῆς βυζαντινῆς γραμματείας στὴ Δύση φτάνει στὸ ἀπόγειό της μὲ τὴν ἀπόφαση τῆς ἐν Τριδέντῳ (Τρέντο σήμερα) παπικῆς Συνόδου (1545-1563), ποὺ ἀπαγόρευσε οἱ ρωμαιοκαθολικοὶ θεολόγοι καὶ συγγραφεῖς νὰ ἀνατρέχουν στὶς ἑλληνικὲς πηγὲς τῆς Βίβλου…
. Ἡ Πλαζενὲ σημειώνει πὼς τὸ σταθερὸ σημεῖο τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἀπὸ τὸν Ὅμηρο ἕως σήμερα εἶναι ἡ γλῶσσα, ἡ ὁποία στὸ διάβα τῶν αἰώνων ἐξελίχθηκε, ἀλλὰ πάντα ἦταν καὶ εἶναι ἡ ἑλληνική: «Τὰ ἑλληνικὰ τῆς Ἄννας τῆς Κομνηνῆς, ἢ τοῦ Λαόνικου Χαλκοκονδύλη δὲν εἶναι αὐτὰ τοῦ Σοφοκλῆ ἢ τοῦ Δημοσθένη, οὔτε ἡ γλῶσσα τοῦ Ὁμήρου ἦταν αὐτὴ τοῦ Σοφοκλῆ καὶ τοῦ Δημοσθένη. Ὅπως ἡ σημερινὴ κοινὴ ἑλληνικὴ δὲν ταυτίζεται μὲ τὴν ἑλληνιστικὴ καὶ μὲ τὴν βυζαντινή. Ὅμως ὅλες οἱ γλωσσικὲς ἐκφράσεις εἶναι ἑλληνικὲς καὶ ἡ Ἄννα ἡ Κομνηνὴ μποροῦσε νὰ καταλάβει τὸν Ὅμηρο, ὅπως καὶ ἐμεῖς, οἱ σύγχρονοι Ἕλληνες. Γιὰ μᾶς ἡ ἀρχαία γλῶσσα ἀποτελεῖ οἰκεῖο γλωσσικὸ ἰδίωμα καὶ ὄχι μιὰν ἄλλη, ξένη γλῶσσα. Αὐτὸ εἶναι ἕνα προνόμιο γιὰ ἐμᾶς, τοὺς Ἕλληνες, γιατί ἐμεῖς μποροῦμε ἀπὸ τὸ πρωτότυπο νὰ ἐννοήσουμε τὰ σπουδαῖα θεολογικά, λογοτεχνικά, φιλοσοφικά, ἐπιστημονικά, κοινωνικὰ ἔργα τῶν προγόνων μας, ἀπὸ τὸν Ὅμηρο, τὴν Ἄννα την Κομνηνή, τὸν Ἅγιο Βασίλειο τὸν Μέγα, τὸν Ἀρχιεπίσκοπο Εὐγένιο Βούλγαρη, τὸν Ἐπίσκοπο Ἠλία Μηνιάτη, ἕως τὸν Παπαδιαμάντη καὶ τὸν Σαραντάρη.
. Ἕνα ἄλλο σημαντικὸ στοιχεῖο, τὸ ὁποῖο ἐξάγεται ἀπὸ τὸ πόνημα τῶν δύο γαλλίδων ἑλληνιστριῶν καθηγητριῶν καθὼς καὶ ἀπὸ τὸ σύγγραμμα τοῦ καθηγητοῦ τῆς μεσαιωνικῆς ἱστορίας Sylvain Gouguenheim «Ὁ Ἀριστοτέλης στὸ ὅρος Σαὶν Μισέλ – Οἱ ἑλληνικὲς ρίζες τῆς χριστιανικῆς Εὐρώπης» (Ἔκδοση τοῦ Seuil, 2008) εἶναι πὼς ἀποτέλεσε μεγάλο ἱστορικὸ ψέμα πὼς ὁ ἑλληνικὸς πολιτισμὸς διαδόθηκε στὴν Δύση διὰ μέσου τοῦ Ἰσλάμ. Οἱ Πλαζενὲ καὶ Μπλὰν περιγράφουν μὲ ἀκρίβεια τὸ πῶς ἐν ὄψει καὶ μετὰ τὴν Ἅλωση τῆς Κωνσταντινούπολης σημαντικοὶ Ἕλληνες λόγιοι, ὅπως οἱ Ἰανὸς Λάσκαρης, Ζαχαρίας Καλλέργης, Γεώργιος ὁ Τραπεζούντιος, ὁ Μᾶρκος Μουσοῦρος, ὁ Γάζης Θεόδωρος καὶ ὁ ἀλλαξοπιστήσας καρδινάλιος Βησσαρίωνας προσέφυγαν στὴν Δύση καὶ μετέφεραν πολύτιμα χειρόγραφα καὶ τὶς γνώσεις τους σὲ αὐτήν, γενόμενοι πολύτιμοι διαφωτιστὲς τῶν λογίων καὶ τῶν ἡγεμόνων της.
. Ἀπὸ πλευρᾶς του ὁ Γκουγκενχάϊμ σημειώνει περίπου τὸ ἴδιο πρᾶγμα: πὼς τὸ Ἰσλὰμ ἐμμέσως προκάλεσε καλὸ στὴ Δύση, διὰ τῆς καταλήψεως τῆς Κωνσταντινούπολης καὶ τῆς διαφυγῆς σὲ αὐτὴν τῶν ἐξορίστων Ἑλλήνων λογίων. Καὶ προσθέτει: «Ἀλλὰ αὐτὴ ἡ φυγὴ δὲν θὰ ἦταν εὐεργετικὴ γιὰ τὴ Δύση ἂν οἱ Ἕλληνες τοῦ Βυζαντίου δὲν εἶχαν πάρει τὴ σκυτάλη τῆς ἀρχαίας κουλτούρας καὶ ἡ λογία ἀφρόκρεμα τῆς Δύσης δὲν ἐνδιαφερόταν γι’ αὐτήν». Περαιτέρω ὁ Γκουγκενχάϊμ ἀποδεικνύει μὲ στοιχεῖα ὅτι ἀπὸ τὴν ἐποχή του Καρλομάγνου ὑπῆρχε ἐνδιαφέρον γιὰ τὴν ἑλληνικὴ Θεολογία καὶ κουλτούρα. Ὁ συγγραφέας στὴ συνέχεια ἀναφέρεται στὸν ρόλο τῶν Ἑλλήνων καὶ δυτικῶν μεταφραστῶν καὶ ἀντιγραφέων, καὶ εἰδικότερα στὸ μοναστήρι Σὲν Μισὲλ τῆς Γαλλίας, ποὺ μεταξὺ πολλῶν ἄλλων μετέφρασαν πολλὰ ἔργα τοῦ Ἀριστοτέλη.
. Αὐτὴ λοιπὸν ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα, αὐτὸ τὸ πολύτιμο τζιβαέρι μας, τὰ τελευταῖα χρόνια ταλαιπωρεῖται. Ἡ κατασκευασμένη «μαλλιαρὴ» καὶ «ἄτονη δημοτικιὰ» διάλεκτος συνέβη μὲ τὴν ἄνοδο στὴν ἐξουσία τοῦ ΠΑΣΟΚ. Τὰ ξημερώματα τῆς 12ης Ἰανουαρίου 1982, ἐνώπιον 30 βουλευτῶν – ἐπὶ τριακοσίων – ψηφίστηκε ἡ κατάργηση τῶν τόνων! Λόγιοι τότε ἀντέδρασαν. Ὁ Στέλιος Ράμφος ἔγραψε: «Ἡ βαρβαρότητα τοῦ γλωσσικοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ δὲν ἔγκειται στὴν τακτικῆς σκοπεύσεως μέριμνα νὰ ἐξομαλύνη προκρούστεια τὸν λόγο καὶ νὰ τὸν ἀπαλλάξη ἀπὸ περιττὴ καὶ ἀνώμαλη τάχα πολυτυπία, ἔγκειται στὴν στρατηγικὴ ἐπιδίωξη νὰ τὸν πλάση κατ’ εἰκόνα καὶ ὁμοίωση πρὸς τὸν κόσμο ποὺ ἀπεργάζεται, κόσμο στὸν ὁποῖο δὲν ὑπάρχει θέση γιὰ τὴν διαφορὰ οὔτε γιὰ τὴν ἐλευθερία». Ὁ Γιάννης Καλλιόρης σημειώνει: «Ἀδυνατῶντας τὸ ΠΑΣΟΚ νὰ κάνει τὶς ἰδέες του πράξη, κατέληξε νὰ κάνει τὴν ἰδεολογία γλῶσσα». Καὶ ὁ Σαράντος Καργάκος, λόγῳ τῶν ἰδεολογικῶν ἐπεμβάσεων στὴν ἐθνικὴ γλῶσσα, θυμίζει τὸν λόγο του Λένιν: «Ἂν θέλεις νὰ ἐξαφανίσεις ἕνα λαὸ ἐξαφάνισε τὴ γλῶσσα του». Στὴν λογικὴ τῆς πρακτικότητας ἡ Ἄννα Διαμαντοπούλου τὸ 2001 πρότεινε τὰ ἀγγλικὰ νὰ καθιερωθοῦν ὡς δεύτερη ἐπίσημη γλῶσσα τοῦ ἑλληνικοῦ κράτους – κατὰ τὰ πρότυπα ἀφρικανικῶν καὶ ἄλλων χωρῶν πρώην ἀποικιῶν τῆς Ἀγγλίας – καὶ τὸ 2018 πρότεινε νὰ μὴν χορηγεῖται ἀπολυτήριο Λυκείου σὲ μαθητὲς ποὺ δὲν ἔχουν πιστοποιημένη ἢ πλήρη γνώση τῆς ἀγγλικῆς γλώσσας…
. Ὁ ἐκσυγχρονισμὸς τῆς γλώσσας μας βαθμιαῖα περνᾶ καὶ στὴν Ἐκκλησία, τὴν θεματοφύλακα τῆς γλωσσικῆς μας κληρονομιᾶς ἐπὶ 2000 χρόνια. Μοντερνίζοντες ἀρχιερεῖς καὶ ἱερεῖς αὐθαιρέτως – οὔτε ἀπόφαση τῆς Ἱεραρχίας ὑπάρχει, οὔτε ἔχουν πάρει κάποια σχετικὴ ἄδεια – ἐν ὀνόματι, πάντοτε, τῆς κοσμικῆς πρακτικότητας καὶ τῆς προσέγγισης τοῦ ἐκκλησιάσματος, ἀπὸ τῆς παιδικῆς ἡλικίας ἕως καὶ τῶν γερόντων, – μιᾶς ἀποτυχημένης συνήθειας τῶν προτεσταντῶν-, μεταφέρουν στὴ δημοτικὴ τὰ λειτουργικὰ κείμενα. Στὴν ὑπάρχουσα γενικὴ ἐκκλησιαστικὴ χαλάρωση οὐδεὶς ἀντιδρᾶ…
. Ἡ γλῶσσα μας ἐπέζησε γιὰ 400 καὶ πλέον χρόνια σκλαβιᾶς καὶ ἐλλείψεως ὀργανωμένων σχολείων, χάρη στὴν πίστη καὶ στὸν σεβασμὸ τῶν Ἑλλήνων καὶ κυρίως τῶν κληρικῶν καὶ μοναχῶν σὲ αὐτὰ ποὺ τοὺς παραδόθηκαν. Σήμερα μὲ τὰ σχολεῖα, τὰ φροντιστήρια, τοὺς μορφωμένους ἱερεῖς, γονεῖς καὶ δασκάλους οἱ μαθητὲς δὲν μποροῦν νὰ κατανοήσουν κείμενα καὶ νὰ ἔχουν πλούσιο ἑλληνικὸ λεξιλόγιο… Καὶ βεβαίως ἀντὶ ἱερεῖς καὶ δάσκαλοί μας νὰ τοὺς μάθουν τὴν ἀξία τῆς γλώσσας μας καὶ τὴν εὐθύνη τους γιὰ τὴ διατήρησή της, πᾶνε μαζί τους στὴν κατηφόρα τῆς ἀλαλίας… Ὑπάρχει ἐλπίδα; Ναὶ ὅσο ὑπάρχει σὲ Ἕλληνες ἐπίγνωση τῆς πολιτισμικῆς κληρονομιᾶς μας καὶ ἀντίδραση στὰ ὅσα διαπράττονται σὲ βάρος της.
Το πρωτότυπο άρθρο ανήκει στο Χριστιανικὴ Βιβλιογραφία .