Η μέσα Άλωση έφερε την έξω Άλωση, η οποία, όμως για τους περισσότερους των Ελλήνων, στάθηκε ευεργετική. Γιατί όπως λέει ο μεγάλος Μακρυγιάννης «στα χρόνια της Τουρκοκρατίας πολλοί άγιασαν». Ο λαός πιά άφησε τα μίση, τις έχθρες, τις ματαιότητες, τις μικροψυχίες κι αγκάλιασε τον Εσταυρωμένο Χριστό. Και αισθάνθηκε τη θλιμμένη Παναγιά. Ταπεινώθηκε θεληματικά και επήρε τη χάρη του Θεού. Αφού λέει η Θεία Γραφή «Ο Θεός ταπεινοίς δίδωσι χάριν». Και βγήκαν αναρίθμητοι Νεομάρτυρες και Άγιοι, που εστόλισαν την Εκκλησία του Χριστού. Αγίασαν με τα αίματά των το σκλαβωμένο και μαρτυρικό τούτο τόπο. Κι εκείνα τα αίματα έγιναν θεμέλιο κι εστήριξαν το Γένος το σκλαβωμένο.
Γιατί οι πρώτοι αντιστασιακοί εναντίον των μωαμεθανών κατακτητών ήσαν οι Νεομάρτυρες. Δυστυχώς αυτό δεν τονίζεται επαρκώς και δεόντως. Οι Νεομάρτυρες! Που δεν εσήκωσαν συμβατικά όπλα κατά του τυράννου, όπως οι κλεφταρματωλοί, αλλά εσήκωσαν τα όπλα τα πνευματικά. Τα όπλα της ψυχής τους. Τα όπλα της καρδιάς τους. Τα όπλα της πίστεως. Της αγάπης. Της ελπίδος. Του μεγαλείου της θρησκείας μας. Κι αυτούς φοβήθηκαν περισσότερο οι Μουσουλμάνοι. Και μάλιστα πιό πολύ απ’ όλους, φοβήθηκαν τον Άγιο των σκλάβων, τον μεγάλο διδάχο, τον ισαπόστολο και ιερομάρτυρα και εθνομάρτυρα Κοσμά τον Αιτωλό. Ο οποίος, εάν δεν υπήρχε, δεν ξέρω σήμερα αν η Ελλάς θα υπήρχε, θα ήτο Ορθόδοξος.
Πηγή: “Λόγοι για τη Άλωση της Πόλης”, Αρχιμανδρίτης Ανανίας Κουστένης, εκδ. Ακτή, τόμ. Α΄, σελ. 32-34