Τοῦ κ. Παντελεήμονος Τομάζου,
ὑπ. Διδάκτορος Δογματικῆς θεολογίας
Ὁ Πέτρος Λομβαρδὸς ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς σημαντικότερους θεολόγους τοῦ 12ου αἰώνα καὶ κεντρικὴ μορφὴ τῆς μεσαιωνικῆς σχολαστικῆς παράδοσης. Ἔγινε ἰδιαίτερα γνωστὸς μέσα ἀπὸ τὸ ἔργο του Sententiae (γνωστὸ στὰ ἑλληνικὰ ὡς Οἱ Προτάσεις), τὸ ὁποῖο ἀποτέλεσε γιὰ αἰῶνες βασικὸ ἐγχειρίδιο θεολογίας στὰ πανεπιστήμια τῆς Δύσης.
Τὸ ἔργο αὐτὸ δὲν εἶναι μία ἁπλὴ συστηματικὴ πραγματεία, ἀλλὰ μία συλλογὴ θεολογικῶν «προτάσεων» καὶ ἀποσπασμάτων ἀπὸ τὴν Ἁγία Γραφὴ καὶ τοὺς Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, κυρίως τὸν ἱερὸ Αὐγουστῖνο. Ὁ Λομβαρδὸς ἐπιχειρεῖ νὰ τὰ ὀργανώσει σὲ ἕνα ἑνιαῖο σύστημα, θέτοντας ἐρωτήματα καὶ παραθέτοντας διαφορετικὲς θέσεις πάνω σὲ θεμελιώδη ζητήματα τῆς χριστιανικῆς πίστης, ὅπως ἡ Ἁγία Τριάδα, ἡ θεία χάρη, τὰ μυστήρια καὶ οἱ ἀρετές.
Στὸ πλαίσιο αὐτῆς τῆς θεολογικῆς ἀναζήτησης ἀναπτύσσεται καὶ μία ἰδιαίτερα συζητημένη στὸ δυτικὸ κόσμο θέση σχετικὰ μὲ τὴ φύση τῆς ἀγάπης καὶ τὴ σχέση της μὲ τὸ Ἅγιο Πνεῦμα. Στὸ Sententiae, ὁ Πέτρος Λομβαρδὸς διατυπώνει τὴν ἄποψη ὅτι ἡ ἀγάπη, μὲ τὴν ὁποία ὁ ἄνθρωπος ἀγαπᾶ τὸν Θεὸ καὶ τὸν πλησίον, δὲν πρέπει νὰ νοηθεῖ ἁπλῶς ὡς μία ἁπλὴ κτιστὴ ἀρετὴ ἢ ψυχικὴ διάθεση, ἀλλὰ ταυτίζεται μὲ τὸ ἴδιο τὸ Ἅγιο Πνεῦμα. Ἡ θέση αὐτὴ διαμορφώνει ἕνα κεντρικὸ θεολογικὸ δίλημμα: ἂν ἡ ἀγάπη εἶναι κτιστὴ ἰδιότητα τῆς ἀνθρώπινης ψυχῆς ἢ ἂν εἶναι ἄκτιστη θεία πραγματικότητα ποὺ ἐνυπάρχει στὸν ἄνθρωπο ὡς παρουσία τοῦ Θεοῦ.
Συγκεκριμένα, στὴ διάκριση 17 τοῦ πρώτου βιβλίου τῶν Προτάσεων, ὁ Πέτρος Λομβαρδὸς ἐξετάζει τὸ ζήτημα τῆς ἀποστολῆς τοῦ Ἁγίου Πνεύματος στὴν ἀνθρώπινη ψυχὴ καὶ τὴ σχέση αὐτῆς τῆς ἀποστολῆς μὲ τὴν ἀρετὴ τῆς ἀγάπης. Ὑποστηρίζει ὅτι τὸ Ἅγιο Πνεῦμα, ὅταν δίνεται στὸν πιστό, δὲν λειτουργεῖ ἁπλῶς ὡς αἴτιο τῆς ἀγάπης, ἀλλὰ ταυτίζεται μὲ τὴν ἴδια τὴν ἀγάπη μέσῳ τῆς ὁποίας ὁ ἄνθρωπος ἀγαπᾶ τὸν Θεὸ καὶ τὸν πλησίον. Ἔτσι, ἡ ἀγάπη δὲν ἀποτελεῖ ἕνα ἐνδιάμεσο κτιστὸ στοιχεῖο, ἀλλὰ τὴν ἴδια τὴ θεία παρουσία σὲ κατάσταση ἐνεργείας μέσα στὸν ἄνθρωπο.
Ἡ ἐπιχειρηματολογία του θεμελιώνεται σὲ βιβλικὰ χωρία, κυρίως στὸ «Ὁ Θεὸς εἶναι ἀγάπη» — ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστὶν (1 Ἰωάννη 4:8) — καὶ στὸ «ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ ἔχει ἐκχυθεῖ στὶς καρδιές μας μέσῳ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος» — ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ ἐκκέχυται ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν διὰ πνεύματος ἁγίου τοῦ δοθέντος ἡμῖν (Ρωμ. 5:5). Ὁ Λομβαρδὸς συνδυάζει αὐτὰ τὰ κείμενα, ὥστε νὰ προκύπτει ὄχι ἁπλῶς σχέση αἰτιότητας, ἀλλὰ μία τάση πρὸς ταύτιση μεταξὺ Ἁγίου Πνεύματος καὶ ἀγάπης. Ἐπηρεάζεται ἐπίσης ἀπὸ τὸν ἱερὸ Αὐγουστῖνο, γιὰ τὸν ὁποῖο τὸ Ἅγιο Πνεῦμα εἶναι τὸ ὕψιστο δῶρο τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ ἀγάπη τὸ κατεξοχὴν θεῖο δῶρο.
Στὸ πλαίσιο αὐτό, ὁ Λομβαρδὸς ἀπορρίπτει μία ἑρμηνεία ποὺ περιορίζει τὴ σχέση Θεοῦ καὶ ἀγάπης σὲ ἁπλὴ αἰτιότητα, δηλαδὴ ὅτι ὁ Θεὸς ἁπλῶς προκαλεῖ δημιουργικῶς τὴν ἀγάπη στὸν ἄνθρωπο. Ἀντιθέτως, τονίζει ὅτι οἱ βιβλικὲς διατυπώσεις ἔχουν ἰσχυρὸ ὀντολογικὸ χαρακτήρα. Ἔτσι, ἡ ἀγάπη δὲν εἶναι ἁπλῶς ἀποτέλεσμα θείας ἐνέργειας, ἀλλὰ συνδέεται ἄμεσα μὲ τὴν ἴδια τὴ θεία πραγματικότητα.
Ἀπὸ αὐτὴ τὴ θεώρηση προκύπτουν δύο βασικὰ θεολογικὰ προβλήματα: πρῶτον, πῶς μπορεῖ ἡ ἀγάπη νὰ αὐξάνεται ἢ νὰ μειώνεται, ἂν ταυτίζεται μὲ τὸ Ἅγιο Πνεῦμα, τὸ ὁποῖο εἶναι τέλειο καὶ ἀμετάβλητο· καὶ δεύτερον, πῶς μπορεῖ τὸ Πνεῦμα νὰ «δίδεται», ἐνῶ εἶναι ἤδη πανταχοῦ παρόν. Ὁ Λομβαρδὸς ἀπαντᾶ ὅτι ἡ μεταβολὴ ἀφορᾶ τὸν ἄνθρωπο καὶ ὄχι τὸ Πνεῦμα, ἐνῶ ἡ δωρεὰ δηλώνει σχέση κοινωνίας καὶ χάριτος, ὄχι τοπικὴ ἢ οὐσιαστικὴ μεταβολὴ τῆς θείας πραγματικότητας, ἀλλὰ μία ξεχωριστὴ παρουσία τοῦ Θεοῦ στοὺς πιστούς.
Στὴ συνέχεια, προχωρᾶ σὲ διάκριση τῶν ἀρετῶν. Ἡ πίστη καὶ ἡ ἐλπίδα θεωροῦνται κτιστὲς ἀρετὲς τῆς ψυχῆς, ἐνῶ ἡ ἀγάπη φαίνεται νὰ μὴ λειτουργεῖ μέσῳ μίας τέτοιας κτιστῆς διαμεσολάβησης, ἀλλὰ μέσῳ τῆς ἄμεσης ἐπενέργειας τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ἔτσι, ἡ ἀγάπη ἀποκτᾶ ἰδιαίτερη θέση ὡς ἄμεση θεία παρουσία μέσα στὸν ἄνθρωπο.
Σχόλια ἀπὸ ὀρθοδόξου σκοπιᾶς
Ἡ ὀρθόδοξη κριτικὴ στὴ θέση αὐτὴ ἐπισημαίνει ὅτι ἡ κοινωνία Θεοῦ καὶ ἀνθρώπου δὲν γίνεται μέσῳ κτιστῶν διαμεσολαβήσεων, ἕξεων καὶ χαρίτων, ἀλλὰ μέσῳ τῆς ἴδιας τῆς ἄκτιστης θείας ἐνέργειας. Γιὰ τοὺς Ἕλληνες Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἰδιαιτέρως γιὰ τὸν Ἅγιο Γρηγόριο Παλαμᾶ, αὐτὸ ποὺ λαμβάνει ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἄκτιστο, καὶ μάλιστα τὸ λαμβάνει μὲ ἄκτιστο τρόπο, τουλάχιστον γιὰ ὅποιον βρίσκεται στὴν κατάσταση τῆς θέωσης. «Ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς»· ἡ ἐμπειρία τοῦ Θεοῦ εἶναι μετοχὴ στὸ ἄκτιστο φῶς, ὄχι πρόσληψη κτιστῶν ἐνδιάμεσων καταστάσεων.
Ἀπὸ αὐτὴ τὴν ὀπτική, ὁ Πέτρος Λομβαρδός, παρότι, ὅταν ἀναφέρεται στὴ δωρεὰ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, κινεῖται ἐντὸς τῆς λατινικῆς παράδοσης ὡς πρὸς τὴν ὑποστατικὴ καὶ ὄχι τὴν ἐνεργειακὴ παρουσία Του στοὺς πιστούς, δείχνει ταυτόχρονα μία ἔντονη τάση νὰ ὑπογραμμίσει τὴν ἀδιαμεσολάβητη σχέση Θεοῦ καὶ ἀνθρώπου. Ἐπιπλέον, οἱ λατινικὲς καταβολὲς τοῦ Λομβαρδοῦ καθίστανται φανερὲς καὶ ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι στὸ πρῶτο βιβλίο τῶν Προτάσεων ταυτίζει τὰ θεῖα ἰδιώματα, ὅπως τὴ μεγαλειότητα, τὴν ἀγαθότητα, τὴ σοφία καὶ τὰ λοιπά, μὲ τὴ θεία οὐσία, ὅπως ἀκριβῶς εἶχε πράξει καὶ ὁ Αὐγουστῖνος μερικοὺς αἰῶνες νωρίτερα.
Ὡστόσο, θὰ πρέπει νὰ ἀναγνωριστεῖ στὸν Λομβαρδὸ ἡ ἐπιμονή του στὴν ἰδέα μίας ἄμεσης παρουσίας τοῦ θείου στὴ ζωὴ τοῦ ἀνθρώπου, κάτι ποὺ σὲ μεταγενέστερους λατινικοὺς θεολόγους, ὅπως ὁ Ἀλβέρτος ὁ Μέγας, ὁ Θωμᾶς Ἀκινάτης καὶ ὁ Βοναβεντούρας, θὰ περιοριστεῖ μέσῳ μίας πιὸ αὐστηρῆς διάκρισης μεταξὺ κτιστῶν ἀρετῶν, κτιστῆς χάριτος καὶ ἄκτιστης χάριτος, διάκριση ἀπαράδεκτη ἀπὸ ὀρθόδοξη ἄποψη.
Σὲ μελλοντικό μας κείμενο θὰ δοῦμε τὴν ἔννοια τῆς κτιστῆς χάριτος στὸν Ἀκινάτη.