Ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς που η Εκκλησία Άφησε Εκτός Αγιολογίου: Μια Ιστορική Αδικία

Η 29η Μαΐου δεν είναι απλώς μια επέτειος πένθους για τον ελληνισμό. Είναι η ημέρα που η Ιστορία σφραγίστηκε από την υπέρτατη θυσία του τελευταίου Βυζαντινού Αυτοκράτορα, του Κωνσταντίνου ΙΒ΄ Παλαιολόγου. Κι όμως, αιώνες μετά, το επίσημο εκκλησιαστικό αγιολόγιο παραμένει ερμητικά κλειστό για τον άνθρωπο που έγινε θυσία για να μην παραδοθεί η Πόλη των πόλεων. Γιατί αυτή η σιωπή; Γιατί αυτή η άρνηση;

Μελετώντας την ιστορία, είναι αδύνατο να μην νιώσει κανείς ένα βαθύ, πικρό παράπονο. Η επίσημη Εκκλησία, που έχει αγιοποιήσει δεκάδες ηγεμόνες με αμφιλεγόμενη προσωπική ζωή ή βίαιη δράση, αρνείται πεισματικά την επίσημη αναγνώριση στον άνθρωπο που ταύτισε τον θάνατό του με το τέλος της Χριστιανικής Αυτοκρατορίας.

Τα επιχειρήματα που επιστρατεύονται εναντίον της αγιοποίησής του όχι μόνο καταρρίπτονται κάτω από το βάρος των ιστορικών συνθηκών, αλλά φανερώνουν μια σχολαστική, σχεδόν γραφειοκρατική αντιμετώπιση της αγιότητας, που αδικεί την ουσία της θυσίας του.

Το κύριο επιχείρημα όσων αντιτίθενται στην αγιοποίησή του είναι η υποστήριξη της Ένωσης των Εκκλησιών (Σύνοδος Φερράρας – Φλωρεντίας). Τον κατηγορούν ότι συλλειτούργησε με τους Ενωτικούς στην Αγία Σοφία λίγους μήνες πριν την Άλωση, «προδώνοντας» την Ορθοδοξία.

Η απάντηση στην αδικία:
Ο Κωνσταντίνος δεν υπήρξε θεολόγος, ούτε δογματικός εχθρός της Ορθοδοξίας. Ήταν ο κυβερνήτης μιας αυτοκρατορίας που έπνεε τα λοίσθια. Η στάση του δεν πήγαζε από θεολογική πεποίθηση, αλλά από την απεγνωσμένη προσπάθεια να σώσει το ποίμνιό του από τη σφαγή και την υποδούλωση, ζητώντας βοήθεια από τη Δύση.

Είναι άδικο να κρίνεται ως «προδότης της πίστης» ένας ηγέτης που έβλεπε τα οθωμανικά κανόνια έξω από τα τείχη. Ο Χριστός δίδαξε την αγάπη και την αυτοθυσία για τον πλησίον. Ο Κωνσταντίνος θυσίασε ακόμα και την υστεροφημία του, δεχόμενος την Ένωση, μόνο και μόνο για να προστατεύσει τις ψυχές των υπηκόων του. Αν αυτό δεν είναι πράξη χριστιανικής αυτοθυσίας, τότε τι είναι;

Το δεύτερο, πιο τεχνικό επιχείρημα, υποστηρίζει ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αναγνωρίζει ως μάρτυρες όσους πέφτουν με το σπαθί στο χέρι, καθώς ο μάρτυρας πρέπει να πεθαίνει παθητικά, ομολογώντας την πίστη του χωρίς αντίσταση.

Η απάντηση στην αδικία:
Αυτό το επιχείρημα παραβλέπει την ουσία της τελευταίας νύχτας της Αυτοκρατορίας. Ο Κωνσταντίνος είχε την ευκαιρία να δραπετεύσει. Του προσφέρθηκε λιμουζίνα και ασφάλεια από τους συμμάχους του, του προσφέρθηκε ακόμα και συνθηκολόγηση από τον Μωάμεθ Β΄ με αντάλλαγμα τη ζωή του και τη διακυβέρνηση του Μυστρά.

Εκείνος αρνήθηκε με τα εμβληματικά λόγια: «Το δε την πόλιν σοι δούναι ούτ’ εμόν εστίν ούτ’ άλλου των κατοικούντων εν ταύτη… κοινή γαρ γνώμη πάντες αυτοπροαιρέτως αποθανούμεν και ου φεισόμεθα της ζωής ημών».

Όταν έβγαλε τα αυτοκρατορικά του εμβλήματα και ρίχτηκε ως απλός στρατιώτης στην πύλη του Αγίου Ρωμανού, δεν έκανε απλώς πόλεμο. Ήξερε ότι πήγαινε να πεθάνει. Αυτός ο θάνατος δεν ήταν μια τυπική στρατιωτική απώλεια· ήταν μια συνειδητή, εθελούσια θυσία. Έπεσε υπερασπιζόμενος τον ναό της Αγίας Σοφίας, τον χριστιανικό πολιτισμό και την ελευθερία. Ποια ομολογία πίστεως είναι ανώτερη από το να χύσεις το αίμα σου αρνούμενος να παραδώσεις τα ιερά και τα όσια στους αλλόπιστους;

Το παράπονο μεγαλώνει όταν κοιτάζει κανείς άλλες μορφές που κοσμούν το αγιολόγιο. Ο Μέγας Κωνσταντίνος αγιοποιήθηκε παρά τα πολιτικά του εγκλήματα, επειδή βοήθησε τον Χριστιανισμό. Ρώσοι πρίγκιπες και βυζαντινοί αυτοκράτορες που ενεπλάκησαν σε αιματηρούς πολέμους φέρουν τον φωτοστέφανο του αγίου.

Γιατί λοιπόν αυτή η αυστηρότητα εξαντλείται στον τελευταίο και πιο τραγικό αυτοκράτορα; Γιατί η Εκκλησία επέτρεψε στα πολιτικά κατάλοιπα του αντιενωτικού μίσους των περασμένων αιώνων να στερήσουν από τον πιστό λαό την επίσημη αναγνώριση του αγίου του;

Η επίσημη γραφειοκρατία των θεσμών μπορεί να στερεί από τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο μια θέση στα επίσημα δίπτυχα, αλλά δεν μπόρεσε ποτέ να τον σβήσει από την καρδιά του ελληνισμού. Για τον λαό, ο Κωνσταντίνος αγιοποιήθηκε την ίδια στιγμή που έπεφτε νεκρός στο χώμα της Πόλης.

Έγινε ο «Μαρμαρωμένος Βασιλιάς», ένας άγιος της λαϊκής ευσέβειας, ένας εθνομάρτυρας που κράτησε αναμμένη τη σπίθα της πίστης και της ελπίδας στα τετρακόσια χρόνια της σκλαβιάς που ακολούθησαν. Η άρνηση της επίσημης αγιοποίησής του παραμένει μια ανοιχτή πληγή, μια ιστορική αδικία που ζητά, έστω και τώρα, δικαίωση.